Tinh thần cộng đồng - cội nguồn sức mạnh Việt Nam

Thứ Bảy, 18-04-2020, 16:58
Tinh thần cộng đồng của người Việt đã được khơi dậy và ngời sáng trong khó khăn. Ảnh: Đăng Khoa

Được nhìn nhận là một đặc điểm nổi bật trong hệ thống căn tính của người Việt, suốt chiều dài lịch sử dân tộc, tinh thần cộng đồng đã trở thành thứ “vũ khí” đặc biệt giúp dân tộc Việt Nam đứng vững trước bao thách thức của thiên nhiên, và chiến thắng bao cuộc xâm lăng của ngoại bang. Đối mặt đại dịch, tính cộng đồng một lần nữa tỏa sáng rực rỡ, trở thành yếu tố cốt lõi, nguyên nhân sâu xa cho sự thành công đặc biệt của đất nước Việt Nam trong nỗ lực khống chế dịch bệnh.

Khi “mạch ngầm” được khơi dậy

Khảo sát của tổ chức Dalia Research (có trụ sở tại Berlin, Đức) tại 45 quốc gia và vùng lãnh thổ tại khắp các châu lục mới đây đã công bố, Việt Nam có tỷ lệ người dân tin tưởng vào các biện pháp ứng phó dịch bệnh viêm đường hô hấp cấp do vi-rút SARS-CoV-2 (Covid-19) của Chính phủ cao nhất thế giới. Khảo sát này không gây bất ngờ, bởi ba tháng vừa qua, là ba tháng mà người dân cả nước đồng lòng và đồng hành với các giải pháp của Chính phủ đề ra trong chiến lược phòng, chống dịch bệnh.

Chưa bao giờ mà những chủ trương, chính sách đặc biệt đến thế được ban hành để phòng, chống dịch bệnh. Mặc dù kinh tế đất nước còn không ít khó khăn, nhưng việc Chính phủ quyết định miễn toàn bộ chi phí cho những người phải cách ly, điều trị bệnh; tiếp nhận hàng chục nghìn đồng bào ở nước ngoài về nước do dịch bệnh ở các nước bùng phát mạnh mẽ không làm người dân băn khoăn về áp lực kinh tế, mà chính những biện pháp ấy lại góp phần thổi bùng lên ngọn lửa nhân văn trong mỗi con người. Khắp nơi trong cả nước, người dân nỗ lực, hăng hái sẻ chia, giúp đỡ nhau về các trang thiết bị phòng, chống dịch bệnh. Những tấm lòng nhân ái xuất hiện, lan tỏa khắp từ bắc chí nam. Rất nhiều cụ già trăm tuổi, những người neo đơn, khó khăn hay những em học sinh nhỏ tuổi cũng “đập lợn tiết kiệm” để góp lòng, góp sức. Những suất cơm nghĩa tình được trao đi. Cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài cũng hướng về đất nước với nhiều hành động thiết thực.

Đến khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Chỉ thị 16, mà nội dung chính là dừng mọi hoạt động kinh doanh, hạn chế tập trung đông người, ảnh hưởng đến xã hội, khó khăn về kinh tế càng lớn hơn. Ngay cả những quốc gia phát triển, ý thức tuân thủ luật pháp cao, thì việc người dân phản ứng với quy định, vẫn cố tình tụ tập đông người xảy ra khá phổ biến. Còn ở Việt Nam, chỉ một vài hạt sạn rất nhỏ trong bức tranh chung. Thời điểm từ ngày 1-4, cũng là lúc có thêm nhiều hoạt động thiện nguyện. Mọi người giúp đỡ những người vô gia cư, những người có công việc làm không ổn định. Ở khắp các đô thị lớn, xuất hiện những điểm phát hàng nhu yếu phẩm miễn phí, dành cho bất kỳ ai có nhu cầu. Đã không xuất hiện cảnh chen nhau nhận quà. Mọi người nhường nhau, để dành phần cho người khó khăn hơn.

Cùng lúc ấy, ở “tuyến đầu”, là những câu chuyện, hình ảnh về sự hy sinh, cống hiến hết mình vì cộng đồng của đội ngũ bác sĩ, của lực lượng vũ trang. Những câu chuyện, hình ảnh đó mang âm hưởng của những năm tháng chiến tranh ngày trước. Đó là khi mỗi người phấn đấu vì mọi người, phảng phất hình ảnh hào hùng “xe chưa qua, nhà không tiếc”.

Bác sĩ đo thân nhiệt, kiểm tra sức khỏe các công dân trước khi bàn giao về cơ sở cách ly của Quân khu 3. Ảnh: Phạm Hoạch

Nhìn lại lịch sử, tính cộng đồng tồn tại như một căn tính nổi bật của dân tộc Việt Nam. Nằm ở khu vực địa lý phải gánh chịu nhiều thiên tai, ngoại xâm, người Việt sớm phải nương tựa vào nhau để sinh tồn ngay từ buổi ban mai của lịch sử. Ở cộng đồng hẹp là làng xã, sự nương tựa nhau để bảo vệ mùa màng; chống lại giặc giã. Rộng hơn, trên bình diện quốc gia dân tộc, tính cộng đồng là thứ vũ khí hữu hiệu để chinh phục thiên nhiên, dựng nước và giữ nước. Lịch sử mấy nghìn năm của dân tộc, sự đoàn kết cộng đồng là cội nguồn sức mạnh giúp Việt Nam dù trải qua nhiều cuộc chiến tranh đau thương, nhưng vẫn giữ được nền độc lập dân tộc. Ngay cả khi tiếp thu văn hóa ngoại lai, thì những yếu tố giúp cố kết cộng đồng luôn được tiếp thu, phát huy lên một tầm cao mới.

Để tính cộng đồng luôn tỏa sáng

Với tiềm lực kinh tế nói chung, tiềm lực của nền y tế nói riêng còn nhiều hạn chế, việc Việt Nam trở thành điểm sáng thành công trong việc hạn chế mức độ lây lan của đại dịch Covid-19 được rất nhiều các kênh truyền thông nước ngoài lý giải, chính là nhờ sức mạnh của cộng đồng đã được phát huy tối đa. Những chủ trương, chính sách là điều kiện cần, thì sự hợp tác của người dân là điều kiện đủ để công cuộc chống “giặc dịch” thu được thắng lợi.

Tuy nhiên, trên thực tế, tính cộng đồng khi đất nước “hữu sự”, và tính cộng đồng trong cuộc sống bình thường, dường như, vẫn là một khoảng cách. Tính cộng đồng của người Việt ra đời từ nhu cầu ứng phó với thách thức của tự nhiên, xã hội, nên khi thử thách qua đi, tinh thần cộng đồng rất dễ đi vào thoái trào. Người Việt gắn kết, tương trợ lẫn nhau khi thảm họa thiên nhiên xảy ra. Song, khi thảm họa kết thúc, tư duy vị kỷ lại lên ngôi: “Ruộng ai nấy đắp bờ”, “Ăn cây nào, rào cây nấy” hay “Ai có thân người ấy lo/ Ai có bò người ấy giữ”...

Đại dịch Covid-19 trở thành phép thử mới về sức mạnh của tính cộng đồng của người Việt. Nhưng làm sao để đặc tính này trở nên bền vững, chứ không phải chờ đến khi đất nước “hữu sự”. Tuyên truyền, giáo dục là yếu tố tiên quyết, nhưng không thể nói suông về việc kế thừa tinh thần cộng đồng của cha ông. Trong bối cảnh hiện nay, phải chuyển hóa từ sự “ứng phó” thành trách nhiệm công dân với cộng đồng, với xã hội thông qua giáo dục tổng thể trong nhà trường, trong gia đình và ngoài xã hội. Học sinh ngay từ nhỏ cần được giáo dục ý thức tuân thủ pháp luật, được tham gia các hoạt động tương thân, tương ái, trợ giúp mọi người; các hoạt động có tính cộng đồng.

Bên cạnh đó, tính cộng đồng cũng có mặt trái là thói ỷ lại vào tập thể, cào bằng; đố kỵ khi thấy người ta hơn/ khác mình. Khi đề cao tính cộng đồng, khi cái “tôi” cá nhân bị hòa chung vào “cái ta” tập thể, sự sáng tạo có nguy cơ bị triệt tiêu. Dung hòa hai yếu tố này là vấn đề không đơn giản. Nếu xây dựng tinh thần cộng đồng cần dựa vào giáo dục theo kiểu “mưa dầm, thấm lâu”, thì khuyến khích sáng tạo đòi hỏi sự đổi mới về phương pháp giáo dục. Ở nhiều nước phương Tây, tính cộng đồng không mạnh, nhưng nền giáo dục và tập quán xã hội đã tạo ra những con người có tính sáng tạo, có khả năng làm việc độc lập cao, để lại nhiều kinh nghiệm cho chúng ta tham khảo. Đó là nền giáo dục lấy học sinh làm trung tâm, tôn trọng ý kiến học sinh thay vì lối giáo dục áp đặt, chân lý duy nhất như hiện nay. Ở phạm vi rộng hơn, chúng ta phải xây dựng một xã hội tôn trọng sự khác biệt (trong khuôn khổ luật pháp cho phép); một cơ chế thưởng phạt phân minh, ưu tiên những sáng tạo trong hoạt động thay vì thói quen “cào bằng” đang khá phổ biến như hiện nay.

Giang Nam