Bình luận - Phê phán

Trách nhiệm bảo tồn di sản

Thứ Ba, 21/05/2019, 02:57:05

Di sản văn hóa là tài sản quốc gia và là một bộ phận cấu thành nên di sản văn hóa nhân loại. Tuy nhiên ở nước ta thời gian qua, bên cạnh những thành tích đáng ghi nhận trong bảo tồn, phục chế di sản vật thể, công tác này cũng đã bộc lộ những bất cập, không ít lần gây những thiệt hại đáng kể. Nếu không kịp thời có biện pháp chấn chỉnh, giá trị di sản sẽ có nguy cơ mất mát, không lấy lại được.

Bức tranh sơn mài Vườn xuân Trung Nam Bắc là tác phẩm được danh họa Nguyễn Gia Trí tâm huyết thực hiện trong suốt 20 năm (1969 - 1989). Năm 1990, UBND thành phố Hồ Chí Minh đã mua bức tranh này, tặng lại Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh. Năm 2013, bức tranh được công nhận là Bảo vật Quốc gia. Một tác phẩm có giá trị như vậy lẽ ra phải được bảo vệ, bảo quản nghiêm cẩn, đúng cách. Vậy mà đầu năm 2019, nhiều du khách đến thăm Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh không khỏi ngỡ ngàng khi thấy bức tranh có diện mạo khác hẳn, mầu sắc nhạt nhòa, sự lấp lánh của chất liệu sơn mài tạo nên chiều sâu bức tranh đã không còn giữ được. Nguyên nhân là do nơi lưu giữ và trưng bày bức tranh đã "vệ sinh" tranh. Thay vì cần mời chuyên gia khảo sát, đánh giá thực trạng xuống cấp của tranh để có biện pháp tu sửa, phục chế thích hợp, đồng thời quá trình bảo dưỡng phải do người có chuyên môn kiểm tra giám sát nghiêm ngặt, thì một số người có trách nhiệm đã thực hiện công việc quan trọng này một cách vô cùng cẩu thả: tìm một thợ sửa sơn mài để "chọn mặt gửi vàng". Hậu quả là bề mặt bức tranh đã bị can thiệp thô bạo bằng nước rửa chén, bột chu, giấy ráp 2000 (loại giấy có tác dụng mài mòn cao) khiến tranh bị hư hỏng nặng. Lãnh đạo Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) nhận định: "Tác phẩm sơn mài Vườn xuân Trung Nam Bắc có thể coi là hiện vật chiếm tới 50% thương hiệu, giá trị và uy tín của Bảo tàng Mỹ thuật TP Hồ Chí Minh. Bức tranh quan trọng như vậy đó, vậy mà họ lại không đánh giá đúng và có đầu tư đúng mực với "báu vật" này, thật là đáng tiếc".

Vụ việc nêu trên chưa hết "nóng" thì mới đây, dư luận lại tiếp tục xôn xao về sự kiện hai cụm tháp ở Bình Ðịnh là tháp Ðôi (TP Quy Nhơn), được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1980, cụm tháp Bánh Ít (Tuy Phước) được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1982, bị xâm phạm thô bạo bằng cách thức các khung sắt treo biển quảng cáo du lịch được khoan và bắt vít thẳng vào tường tháp cũng như mặt tháp. Cho dù ngày 7-5-2019, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Bình Ðịnh lập tức chỉ đạo khắc phục, người làm sai sẽ phải chịu trách nhiệm, nhưng chắc chắn những vết khoan lỗ chỗ trên bề mặt tháp cổ sẽ không thể xóa bỏ để trả lại vẻ nguyên vẹn đã có. Thiệt hại từ sự cẩu thả, thiếu hiểu biết gây ra cho di tích sẽ là tổn thất không thể bù đắp.

Thực tế những năm qua, hiện tượng xâm hại các di sản văn hóa đã xảy ra nhiều lần, cũng nhiều lần một số tổ chức, địa phương, cá nhân phải rút kinh nghiệm, nhưng xem ra vấn đề này vẫn không hề được chú ý đúng mức. Những bất cập trong công tác bảo quản, tôn tạo, phục chế các di sản vật thể (sản phẩm vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, bao gồm di tích lịch sử - văn hóa, danh lam thắng cảnh, di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia) vẫn chưa được triệt để khắc phục, gây hậu quả nghiêm trọng, khiến dư luận lo lắng. Mặc dù dư luận nhiều lần cảnh báo song các sự việc liên tục xảy ra những năm gần đây đã minh chứng cho điều này. Năm 2010, dự án trùng tu tôn tạo thành nhà Mạc (Tuyên Quang) đã biến một di tích quốc gia hơn 400 năm tuổi thành "lò gạch một ngày tuổi" như nhận xét của nhiều người. Năm 2014, ngay trước lễ công bố quyết định Bảo vật Quốc gia, bia Sùng Thiện Diên Linh thời Lý, một trong 37 Bảo vật Quốc gia được công nhận vào năm 2013, đang được lưu giữ tại chùa Long Ðọi Sơn (huyện Duy Tiên, Hà Nam) đã bị phá hủy nghiêm trọng. Nguyên do cũng bởi vì muốn "tân trang, vệ sinh" bia, Ban quản lý di tích đã sử dụng một nhóm thợ xây làm sạch bia cổ bằng bàn chải sắt, đá mài, giấy ráp... Sự can thiệp phi khoa học đã gột sạch những nét rêu phong, làm biến dạng dấu tích ngự bút của Hoàng đế Lý Nhân Tông (1066 - 1128) trên bề mặt của tấm bia. Cũng trong năm này, đình Quang Húc ở xã Ðông Quang (huyện Ba Vì, Hà Nội) được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1990, sau ba năm triển khai dự án trùng tu, tôn tạo đã bị biến thành một ngôi đình hoang phế vì kết cấu cột kèo bị xiêu vẹo, chắp vá, chi tiết trang trí nhem nhuốc, cẩu thả, không bảo đảm tính mỹ thuật, đình lại không có người trông coi. Năm 2016, dự án trùng tu, quét vôi cụm công trình Bia Quốc học (hay còn gọi là "Ðài tưởng niệm chiến sĩ trận vong") nằm ở bờ nam sông Hương được UBND thành phố Huế giao Trung tâm Công viên cây xanh Huế làm chủ đầu tư thực hiện cũng vấp phải sự phản ứng của cộng đồng. Bởi quá trình trùng tu, nhiều chi tiết vốn là biểu tượng chung cho văn hóa truyền thống Việt Nam trong hệ thống hoa văn của di tích đã bị cạo đi, đồng thời lớp sơn mới mầu vàng chói, khác xa nguyên bản...

Trong khi đó, cũng vì thiếu sự chỉ đạo, tổ chức và giám sát sát sao trong công tác bảo tồn di tích, nhiều di tích, hiện vật ngày càng bị xuống cấp nghiêm trọng. Tiêu biểu như: Nhà bia Thủy Môn Ðình (Lạng Sơn) được giới nghiên cứu ghi nhận là một trong bảy hiện vật, tài liệu, thư tịch cổ vẫn còn nguyên vẹn, có niên đại từ trước năm 1804 trên đó khắc ghi chữ "Việt Nam" với ý nghĩa như danh xưng của đất nước và tới năm 2015 nhà bia đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia. Tuy nhiên, nhiều năm nay, di tích đã bị xuống cấp nghiêm trọng: các cột kèo bị mối mọt, mái đình hư hỏng nặng... Tương tự, miếu Hà Phương (Hải Phòng) được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1993; di tích Ly cung nhà Hồ (Thanh Hóa) được công nhận Di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1997; di tích khảo cổ học Hang động Lạng Nắc (Lạng Sơn) được xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia từ năm 2004; cụm tháp Hòa Lai (Ninh Thuận, xây dựng từ thế kỷ 9) được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia đặc biệt năm 2016,... đều đang chịu thảm cảnh xuống cấp, đối diện trực tiếp với nguy cơ bị lãng quên. Hai trong ba khẩu thần công Uy Phúc (Hà Tĩnh) được công nhận là Bảo vật Quốc gia vào năm 2013, mà theo Luật Di sản văn hóa thì phải "được bảo vệ và bảo quản theo chế độ đặc biệt" nhưng bị phát hiện trong tình trạng bi đát là nằm lăn lóc trên lối đi, có thể bị hư hỏng bởi bất cứ lúc nào do tác nhân bên ngoài.

Đã có nhiều ý kiến khác nhau lý giải về tình trạng nêu trên, nhưng tựu trung đều thống nhất quy về vai trò của những người có trách nhiệm mà nổi lên là nhận thức, ý thức trách nhiệm, cũng như tri thức và sự hiểu biết về lĩnh vực được xã hội, chính quyền giao trực tiếp phụ trách. Sâu xa hơn nữa là tình yêu, sự trân trọng đối với các tài sản văn hóa quý báu mà cha ông đã trao truyền. Như PGS, TS Trần Lâm Biền, chuyên gia nghiên cứu văn hóa Việt Nam, thẳng thắn chỉ rõ: "Những người tu bổ di tích không hiểu di tích mà họ chỉ làm theo kiểu sửa nhà, nhận thức về di tích rất kém. Có những người tự nhận mình giỏi về tu bổ nhưng cũng chỉ là tu bổ liều, làm theo cảm tính... Tôi cho là họ thiếu trách nhiệm, sự yêu quý với di tích kém cũng như ứng xử với di tích thiếu trí tuệ". Sự thẳng thắn đó có thể làm mếch lòng một số người đang hoạt động trong lĩnh vực này, tuy nhiên không thể không nhắc lại. Bởi các di sản văn hóa nói chung và di sản văn hóa vật thể nói riêng là tài sản vô giá của quốc gia, của dân tộc. Ðó là những tài sản ra đời từ sự kết tinh của trí tuệ, tài năng, công sức, đồng thời mang chứa các nét văn hóa đặc sắc của người Việt Nam qua các thời kỳ lịch sử. Ðặc biệt, đó là những di sản "độc bản", giá trị tăng lên từ "tuổi lịch sử" của mỗi di sản. Dù hậu thế có dụng công tái tạo, chế tác, làm mới như thế nào sẽ không bao giờ có thể thay thế được. Theo thời gian, vì các nguyên nhân khách quan như tác động của thiên nhiên, bị chiến tranh tàn phá, thậm chí do quan niệm của con người trong một thời kỳ lịch sử nhất định... các di tích, hiện vật này dần bị hư hỏng, xuống cấp, ít được chú ý. Nếu thật sự trân trọng di sản của cha ông để lại, chúng ta cần có biện pháp bảo tồn, tu bổ một cách khoa học, hợp lý để ngăn chặn quá trình xuống cấp của di sản.

Theo ý kiến của nhiều chuyên gia tâm huyết, bên cạnh việc nâng cao ý thức và trách nhiệm của người dân; chính quyền địa phương đối với di sản, đã đến lúc các cơ quan chức năng liên quan cần sớm triển khai kiểm kê di sản, xây dựng một "bản đồ di sản văn hóa, lịch sử" của cả nước, từ đó khảo sát, đưa vào danh mục cần bảo vệ khẩn cấp những di sản bị hư hỏng nặng. Ðồng thời trên cơ sở đó lên kế hoạch chi tiết, cụ thể, tham khảo ý kiến chuyên gia để đưa ra biện pháp bảo dưỡng, phục chế hiệu quả. Những di sản còn tương đối nguyên vẹn cũng cần có biện pháp bảo quản hợp lý, đúng quy định pháp luật, tránh làm hư hỏng vì cẩu thả, thiếu trách nhiệm, thiếu hiểu biết. Tuyệt đối tránh tình trạng "mạnh ai nấy làm", thiếu tham vấn về khoa học dẫn đến hậu quả là di sản còn bị hủy hoại nhanh hơn. Bên cạnh đó, các tổ chức, cá nhân được giao trách nhiệm bảo quản, phục chế di sản phải có đủ trình độ chuyên môn, một số trường hợp phải có chứng nhận đủ điều kiện hành nghề. Ðặc biệt, việc bảo dưỡng, phục chế cần tuân thủ các nguyên tắc: lưu giữ được giá trị nguyên gốc của di sản, nếu có sự can thiệp phải đủ các điều kiện cần thiết giúp di tích, hiện vật,... vừa tồn tại như vốn có, vừa thích ứng với đòi hỏi của cuộc sống. Tuyệt đối tránh can thiệp thô bạo cũng như bổ sung các yếu tố mới dẫn đến làm sai lệch giá trị của di sản. Cao hơn tất cả, khi tiến hành công việc này, các địa phương, các tổ chức, cá nhân cần ý thức rằng, đó là trách nhiệm để giữ gìn và trao lại "tài sản quốc gia" cho con cháu mai sau.

THÀNH NAM

Cùng xây dựng một ASEAN đoàn kết, vững mạnh, liên kết chặt chẽ, có vai trò, vị thế ở khu vực và quốc tế (*)
Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc dự Phiên toàn thể Hội nghị cấp cao ASEAN lần thứ 34
Báo chí đã bám sát chủ trương, đường lối của Đảng, phản ánh sinh động mọi mặt đời sống, tích cực tuyên truyền những giá trị tốt đẹp và đấu tranh chống tham nhũng, tiêu cực (★)
Hội nghị Quan chức cấp cao ASEAN tại Thái-lan
Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh gặp Bộ trưởng Ngoại giao Indonesia
Phó Chủ tịch nước Đặng Thị Ngọc Thịnh tiếp xúc cử tri tại Vĩnh Long
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Nguyễn Phú Trọng chủ trì họp Bộ Chính trị
Thanh niên Việt Nam - Trung Quốc tăng cường giao lưu hợp tác
Phó Chủ tịch Quốc hội Uông Chu Lưu dự Cuộc gặp các lãnh đạo AIPA-ASEAN tại Thái-lan
Giao ban công tác dân vận các tỉnh, thành phố Đông Nam Bộ
Củng cố tổ chức cơ sở đảng địa bàn khó khăn, đặc thù
Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc dự hội nghị về phòng, chống thiên tai và tìm kiếm cứu nạn
Đồng hành cùng Thủ đô thực hiện thắng lợi các nhiệm vụ chính trị
Đổi mới công tác tuyên giáo “nhạy bén, thiết thực, hiệu quả”
Đại lễ kỷ niệm 80 năm Khai đạo Phật giáo Hòa Hảo