Tình trạng rác thải tại Đông - Nam Á

VŨ ANH (TỔNG HỢP)

Thứ hai, 24/06/2019 - 12:51 AM (GMT+7)
Font Size   |         Print

Bộ trưởng Môi trường Malaysia Yeo Bee Yin (giữa) tuyên bố sẽ gửi trả lại rác cho Australia. Ảnh: NEWSAPI

Cuối tháng 5 vừa qua, tại cảng biển Port Klang (Malaysia), Bộ trưởng Môi trường Malaysia Yeo Bee Yin cho biết Chính phủ nước này sẽ gửi trả 3.300 tấn rác thải nhựa không thể tái chế cho các nước phát triển như Mỹ, Anh, Canada, Australia… Cùng Malaysia, nhiều nước Đông - Nam Á khác cũng có động thái phản đối việc các nước phương Tây đã “tuồn” rác trái phép tới những quốc gia này, gây nguy cơ biến Đông - Nam Á thành bãi tập kết và tái chế rác cho những nước phát triển.

Báo động ô nhiễm vì nhập khẩu rác

Các quốc gia phát triển từ lâu đã chuyển lượng lớn rác thải nhựa đến các nước đang phát triển để xử lý. Từ thập niên 80 của thế kỷ trước, Trung Quốc là nhà nhập khẩu nhựa phế liệu lớn nhất thế giới, với hàng triệu tấn rác được tái chế rồi đưa trở lại chính các nước phát triển làm nguyên liệu sản xuất. Theo Tổ chức Hòa bình Xanh (Canada), Trung Quốc từng nhập khẩu gần một nửa lượng rác thải nhựa của thế giới, đạt mức cao nhất là chín triệu tấn vào năm 2012.

Tuy nhiên, tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng trong quy trình tái chế đã khiến Chính phủ Trung Quốc ban hành lệnh cấm nhập khẩu rác thải nhựa trên toàn quốc vào tháng 1-2018. Lệnh cấm này đã gây ra sự thay đổi đáng kể trong lĩnh vực xuất - nhập khẩu rác toàn cầu. Thay vì Trung Quốc, các nước phát triển đã chuyển hướng xuất khẩu rác sang các nước ở Đông - Nam Á, như Malaysia, Philippines, Thái-lan hay Indonesia, nơi một số quy định bảo vệ môi trường vẫn còn khá lỏng lẻo.

Đầu tiên phải kể tới Malaysia, quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi trở thành nhà nhập khẩu rác số một hiện nay. Theo điều tra của tờ The South China Morning Post, lượng nhập khẩu rác thải nhựa của Malaysia tăng gấp năm lần, lên khoảng 110.000 tấn mỗi tháng, kể từ sau lệnh cấm của Trung Quốc. Ba nhà xuất khẩu rác lớn nhất sang nước này trong nửa đầu năm 2018 là Mỹ, Nhật Bản, Anh. Và theo số liệu chính thức tại trang tin Rappler thì ở Philippines, nhập khẩu rác thải đã tăng gần gấp ba lần, lên 11.900 tấn trong giai đoạn 2016-2018. Song theo ông Lea Guerrero, Giám đốc Tổ chức Hòa bình xanh tại Philippines, các số liệu công bố chỉ là “bề nổi của tảng băng”, khi số lượng thực tế có khả năng cao hơn rất nhiều. Các quốc gia khác trong khu vực cũng chứng kiến ​​sự gia tăng đột biến lượng rác thải nhựa nhập khẩu.

Phần lớn rác thải nhựa được xuất khẩu từ nhiều quốc gia phát triển như Mỹ, Canada, Pháp, Bỉ, Đức, Tây Ban Nha, Hà Lan, Anh... Theo BBC, Liên hiệp châu Âu (EU) là khu vực xuất khẩu chất thải nhựa lớn nhất thế giới, trong khi Mỹ là quốc gia xuất khẩu rác thải lớn nhất. Việc tái chế rác thải nhựa tại các nước phát triển có chi phí rất cao và luôn phải tuân theo các quy định khắt khe về bảo vệ môi trường. Bởi vậy, việc xuất khẩu rác sang các nước đang phát triển bắt nguồn không chỉ từ việc giảm thiểu chi phí, mà còn do sự lỏng lẻo trong các quy định bảo vệ môi trường.

Tuy nhiên, việc tiếp tục nhập khẩu và tập kết rác thải ở các khu vực ven biển đã khiến các quốc gia Đông - Nam Á phải chịu ảnh hưởng từ môi trường ngày càng nghiêm trọng. Báo cáo của tổ chức Bảo tồn Đại dương năm 2017 cho biết, các nước Trung Quốc, Indonesia, Philippines, Thái-lan,… đang đổ ra đại dương một lượng rác thải nhựa khổng lồ. Tháng 6-2018, xác một con cá voi đã được tìm thấy ngoài khơi bờ biển của Thái-lan. Sau khi tiến hành kiểm tra, nhà chức trách đã tìm thấy nhiều kg rác thải nhựa trong dạ dày cá voi. Chỉ vài tháng sau, xác một con cá nhà táng cũng được tìm thấy ngoài khơi Indonesia với hơn 1.000 miếng nhựa trong bụng.

Nhập dễ, trả lại khó

Trong khi các nước phát triển có đủ khả năng và công nghệ để xử lý rác an toàn, thì việc xuất khẩu rác về các nước đang phát triển sẽ chỉ làm tồi tệ hơn tình trạng ô nhiễm tại đây. Chính phủ các nước này lo ngại chi phí bảo vệ và hồi phục môi trường sẽ lớn hơn nhiều so thu nhập đem lại từ việc nhập khẩu và tái chế chất thải. Bởi vậy, trong những tháng gần đây, một số quốc gia Đông - Nam Á đã bắt đầu gửi lượng lớn rác thải nhựa, phần lớn đã bị ô nhiễm và không thể tái chế, trở về nơi xuất phát.

Đầu năm nay, Philippines đã gửi trả lại 51 container chứa chất thải hỗn hợp cho Hàn Quốc, bao gồm cả nhựa và các vật liệu ô nhiễm. Nhà chức trách Hàn Quốc cho biết nước này sẽ lấy lại rác và chi trả toàn bộ chi phí vận chuyển. Ngày 5-6 vừa qua, Tổng thống Philippines Rodrigo Duterte đã yêu cầu gửi lại 69 container rác thải nhựa cho Canada. Ông Duterte còn buộc phía Canada nhận lại rác nếu không tàu Philippines sẽ đổ toàn bộ rác thải xuống bờ biển nước này.

Bắt đầu từ tháng 4, Malaysia đã trở thành quốc gia thứ hai trong khu vực có động thái cứng rắn khi trả lại năm container rác nhựa cho Tây Ban Nha. Bộ trưởng Môi trường Yeo Bee Yin khẳng định: “Malaysia sẽ không trở thành bãi rác của thế giới và chúng tôi sẽ gửi rác thải về lại nơi nó xuất phát”. Trả lời phỏng vấn báo giới trong chuyến thăm Tokyo cuối tháng 5, Thủ tướng Malaysia M. Mohamad cho rằng việc xuất khẩu rác thải nhựa là một thỏa thuận bất lợi với sự phát triển của nước này: “Chúng tôi không cần thêm rác thải của các nước khác vì chỉ riêng chất thải của chúng tôi cũng đã gây ra quá nhiều vấn đề môi trường”. Hiện tại, Malaysia vẫn có các nhà máy tái chế được cấp phép như của Công ty C-Square International Trading tại Port Klang. Giám đốc công ty, ông Choon Boon Ng cho biết, nhà máy thường tái chế rác thải nhựa từ các cửa hàng Walmart, nhập khẩu rác hợp pháp từ một số bang miền trung tây nước Mỹ. Rác thải nhựa sau khi được tái chế thành những viên nhựa sẽ được xuất trở lại các nước phát triển với giá khoảng 850 USD/tấn, tạo lợi nhuận không nhỏ. Bởi vậy, không thể phủ nhận lợi ích kinh tế hấp dẫn từ việc nhập khẩu và tái chế rác khiến nhiều doanh nghiệp bất chấp hệ lụy môi trường. Số lượng rác thải nhựa quá nhiều tạo điều kiện cho các cơ sở tái chế tự phát và hoạt động trái phép mọc lên “như nấm sau mưa”, trở thành nơi tiếp nhận nguồn rác “tuồn” từ các nước phát triển tới Malaysia thông qua những điểm vận chuyển trung gian bí mật. Các cơ sở này có điều kiện vật chất thiếu thốn, công nghệ lạc hậu khiến quá trình tái chế gây thêm nhiều tác động xấu tới môi trường. Bởi vậy, Chính phủ Malaysia đã tiến hành kiểm tra hàng chục cơ sở tái chế nhựa bất hợp pháp trên khắp đất nước, ước tính hơn 150 nhà máy tái chế “chui” đã bị đóng cửa kể từ tháng 7-2018.

Thay vì cố gắng tạo ra các vòng tái chế khép kín ở mỗi quốc gia hoặc từng khu vực, các nhà hoạt động môi trường khuyến cáo bước đầu tiên nhằm hạn chế tình trạng này là để Tổ chức Hải quan thế giới (WCO) thiết lập các mã phân loại chính xác chất thải và nguyên liệu thô có thể tái chế. Các quốc gia cũng có thể đạt được thỏa thuận về xuất, nhập khẩu rác thải nhựa bằng cách hạ thấp hoặc loại bỏ thuế quan đối với rác thải nhựa có thể tái chế. Ngoài ra, các nhà hoạt động môi trường ở những nước phát triển cần quan tâm hơn đến khả năng tái chế rác đúng cách, giúp thiết lập các hệ thống quản lý chất thải hiện đại tại các nước đang phát triển.