Chuyện kể về loài cá lạ

Ghi chép của LÊ MINH HÀ
Thứ Hai, 02-12-2019, 01:09
Cá Dar, một trong những loài cá quý hiếm trên dòng Sê Pôn, từng được xem là vật linh thiêng, nhưng nay đã dần bị đánh bắt.

Miền tây Quảng Trị, nơi có gần năm nghìn người dân tộc Bru - Vân Kiều sinh sống, nơi lưu giữ rất nhiều câu chuyện giải thích nguồn gốc của sự vật, sự việc… liên quan đến đời sống của đồng bào. Cuộc sống có rất nhiều thay đổi. Và có những câu chuyện cổ xưa với những niềm tin thiêng liêng đang đứng trước nhiều tác động khác nhau trong đời sống hiện đại.

Những con sông, nơi khởi nguồn sự sống

Xã Hướng Lập (Hướng Hóa - Quảng Trị) là nơi đầu tiên chúng tôi tìm đến để tìm hiểu chuyện về loài cá lạ. Đáng lẽ, điểm đầu tiên chúng tôi đến là dòng Sê Pôn, con sông hữu nghị của hai nước Việt - Lào nhưng qua lời kể của ông Hồ Văn Đăng, một bậc cao niên ở thôn Tà Puồng, xã Hướng Việt: “muốn biết về loại cá lạ này thì tới sông Sê Păng Hiêng, ở đây có nhiều cá này, cả lớn và nhỏ”.

Hơn 100 km từ thành phố Đông Hà, tỉnh Quảng Trị, chúng tôi đi từ sáng sớm và đến được Hướng Lập cũng đã hơn 10 giờ trưa. Dòng Sê Păng Hiêng nổi tiếng bởi nhiều cảnh quan đẹp. Nhưng có lẽ nó được biết đến nhiều hơn bởi đây là con sông chảy ngược. Dòng nước từ Việt Nam chảy sang đất Lào. Ngoài huyền thoại về tình yêu, con sông còn là nơi sinh sống chủ yếu của loài cá da trơn mà nhiều người dân tộc Bru - Vân Kiều cho đến nay vẫn xem đó là “người thân” của họ.

Ngược đường từ Hướng Lập đến dòng Sê Pôn, chúng tôi đến đoạn sông chảy qua Cửa khẩu Quốc tế Lao Bảo và một số thôn, bản ở xã Thanh. Tại đây, chúng tôi đã nhặt nhạnh được trong chuyện kể của người dân ở một số bản Ka Tăng, Ka Túp, Khe Đá, Aho… về chuyện dòng sông, con cá và câu chuyện huyền thoại vẫn nhuốm sắc màu liêu trai nhưng rất thiêng liêng trong đời sống tinh thần của đồng bào.

Người Bru - Vân Kiều ở Quảng Trị với sự sinh tồn còn rất đỗi tự nhiên, nên nguồn nước được xem là quan trọng nhất. Cũng bởi thế, nên việc chọn nơi ở, nơi lập bản làng đều dựa vào nguồn nước, sau đó là đồi núi. Bản làng dựa lưng vào đồi núi để mong thần núi che chở, vì nước có vai trò rất quan trọng đối với sự sống của bà con, không có nước là chết, nước còn hơn cả ăn. Người Bru - Vân Kiều chọn nơi có nước để ở với mong muốn rằng thần sông, thần suối cưu mang, thần núi bảo vệ. Tập quán hàng nghìn đời nay của người Vân Kiều là sống nhờ vào sông núi.

Dòng Sê Pôn ngày càng hiếm cá Dar, loài cá được xem là “người thân” của đồng bào Vân Kiều.

Loài cá được xem như… người thân

Người bản địa gọi loài cá thiêng mà chúng tôi tìm hiểu gồm nhiều tên khác nhau, tùy theo vùng miền: cá I Rắc, cá Úc, cá Dar, Xia xing yêng, Xăng yêng, Hoàng Đế, Bôi, Ta côi... người Bru - Vân Kiều ở Cù Bai (xã Hướng Lập) gọi đây là cá I Rắc, loại cá rất giống với cá lăng đuôi đỏ ở đồng bằng, thân dài của con trưởng thành hơn 70 cm và nặng đến 10 kg, có con hơn. Nó có đôi râu bằng chiều dài của cơ thể. Tương truyền rằng, đây là hóa thân của một người con gái. Anh Hồ Văn Thông, 30 tuổi, người Vân Kiều ở thôn Cù Bai xã Hướng Lập kể cho chúng tôi nghe: “Ngày trước, trên đỉnh núi trước mặt làng, có hai chị em mồ côi sống với nhau, người chị rất thương yêu em trai nhưng người em lại ngang ngược, chị bảo ban không nghe nên chị xuống suối khóc cạn nước mắt, về sau thì chị chết và biến thành loài cá mà người ta gọi là cá I Rắc ngày nay”.

Ông Vỗ Theng, 80 tuổi, người Bru - Vân Kiều ở thôn Xà Bai, xã Hướng Linh cho chúng tôi biết thêm: “Chuyện người chị gái buồn em trai mà chết biến thành cá được nhắc từ xưa đến nay, và người Bru - Vân Kiều tin vào chuyện đó. Người ta còn kể, ở sông Sê Păng Hiêng, mỗi đêm trăng sáng, người chị nhớ em ngoi lên mặt nước để gặp em, người em trai cũng đến đây gặp chị. Một năm vài lần, người chị muốn trở về với em cũng không được, vì đã biến thành cá Dar (người Bru - Vân Kiều vùng Hướng Linh gọi cá I Rắc là cá Dar - Tg), vì đã lấy vua cá”.

Cổ tích dần phai

Được xem là loài vật thiêng, là “người” có quan hệ huyết thống. Nhưng cá Dar ngày dần biến mất cùng với thời gian bởi người đánh cá (trong đó có cả người Bru - Vân Kiều) đã đánh bắt. Bà Hồ Thị Minh, tộc Bru - Vân Kiều, ở thị trấn Khe Sanh, huyện Hướng Hóa đã có rất nhiều năm tìm hiểu về loài cá này chia sẻ với chúng tôi: “Cá Dar được xem như là hiện thân của người quá cố, khi hóa kiếp thành loài cá nên hầu hết người Bru - Vân Kiều không ăn loài cá này. Thậm chí khi đi thả lưới mà gặp loài cá này thì về nhà phải làm lễ xin thứ tội nếu không là người đánh cá hoặc những người trong gia đình họ gặp ốm đau, bệnh tật…”. Anh Hồ Văn Thiên, bản Ka Tăng, thị trấn Lao Bảo cho chúng tôi hay: “Tôi là người Bru - Vân Kiều nên biết rất rõ về loài cá này, nó được sinh ra từ một người con gái trong huyết thống chúng tôi nên cả dòng họ chúng tôi từ già trẻ, gái trai đều kiêng loài cá này, chúng tôi không ăn cá Ta bôi, nếu ăn cá là ăn thịt người thân của mình”.

Nhưng có lẽ, những chuyện cổ tích, những huyền thoại đã xa nay lại rất xa. Hay đời sống hiện đại đã đẩy con người đến một vị trí mới nên dần phai nhạt với đời sống tâm linh. Tại xã Thanh (huyện Hướng Hóa), chúng tôi đã chứng kiến một bữa tiệc mà thực phẩm được làm bằng cá Dar. Có thể đếm được một vài món: gỏi, canh chua và hấp… chúng tôi đã không thử món ăn này. Cũng bởi lẽ, nếu biết đến thì giữ, cho mình và cho loài cá huyền thoại ngày càng biến mất trên dòng sông Sê Pôn và Sê Păng Hiêng, hai con sông được xem là nơi cư ngụ của loài cá linh thiêng này. Bà Hồ Thị Minh có lẽ là người buồn nhất, khi hằng ngày, bà ở địa phương và thỉnh thoảng lại bắt gặp cảnh cá Dar đi vào món ăn của người Bru - Vân Kiều. Bà chia sẻ thêm với chúng tôi lúc chiều muộn: “Cũng không biết phải làm sao, tùy vào cách ứng xử của mỗi người đối với loài vật, nhất là đối với loài cá từng đi vào cổ tích đẹp với câu chuyện thấm đẫm tình yêu thương, nhân văn. Cũng không hiểu sao bạn trẻ bây giờ bỏ ngang đi chuyện đó. Có thể họ không tin, đành chịu”.

Dòng Sê Păng Hiêng vẫn chảy ngược về Lào, con sông Sê Pôn người dân địa phương hai nước Việt - Lào vẫn qua lại tấp nập. Câu chuyện về loài cá huyền thoại này có lẽ ngàn năm sau vẫn tồn tại. Nhưng với loại cá Dar đã đi vào cổ tích, nó ngày càng biến mất bởi sự đánh bắt bất chấp vấn đề tâm linh. Thiết nghĩ, mọi người, nhất là đối với lớp trẻ người Vân Kiều ở miền tây Quảng Trị nên xem lại, hãy chung tay bảo vệ loài cá từng được người Vân Kiều gìn giữ, bảo vệ như những người thân.

.