Phát triển bảo hiểm xã hội bền vững trong bối cảnh già hóa dân số

Chủ Nhật, 11/03/2018, 18:49:23
 Font Size:     |        Print
 

Các chuyên gia quốc tế về an sinh xã hội thảo luận chính sách BHXH trong bối cảnh già hóa dân số tại Việt Nam. Ảnh: ANH THU

Việt Nam là nước có thu nhập trung bình thấp nhưng lại nằm trong số quốc gia có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất thế giới. Ðiều này khiến hệ thống an sinh xã hội phải đối mặt với nhiều thách thức, đòi hỏi Việt Nam phải tiếp tục nghiên cứu xây dựng và điều chỉnh chính sách an sinh xã hội nói chung, nhất là chính sách bảo hiểm xã hội (BHXH), chính sách hưu trí...

Áp lực già hóa dân số

Theo thống kê của Quỹ dân số Liên hợp quốc, hiện nay thế giới có gần bảy tỷ người và 1/9 trong số này là người từ 60 tuổi trở lên. Ðến năm 2050 dân số thế giới đạt khoảng 9,2 tỷ người, tỷ lệ người từ 60 tuổi trở lên sẽ là 1/5 (cứ 5 người thì có một người cao tuổi (NCT). Ðây đang là một vấn đề mang tính quốc tế, là mối quan tâm trong việc xây dựng hệ thống an sinh của các nước. Già hóa dân số tác động tới mọi mặt của đời sống kinh tế xã hội, như: tăng trưởng kinh tế, đầu tư, tích lũy, lao động, chăm sóc y tế, an sinh xã hội, thiết kế hạ tầng, dòng di cư quốc tế… Ðiều này đặt ra những thách thức lớn, có tác động lâu dài cho đất nước trên tất cả các lĩnh vực kinh tế- xã hội, trong đó có công tác an sinh xã hội và chăm sóc sức khỏe NCT.

Tại Việt Nam, năm 2014, NCT từ 60 tuổi trở lên chiếm 10,2% dân số. Theo các chuyên gia nhân khẩu học của Quỹ dân số Liên hợp quốc, Việt Nam chính thức bước vào giai đoạn dân số già sớm ba năm so với dự báo. Nhận thức rõ những thách thức này, thời gian qua, Việt Nam ban hành Luật NCT, Chương trình hành động quốc gia về NCT và nhiều chính sách khác, đồng thời có những điều chỉnh phù hợp bối cảnh kinh tế xã hội cụ thể của đất nước, nhất là các chính sách an sinh xã hội cho NCT tại Việt Nam nhằm đáp ứng tốt nhất nhu cầu vật chất và tinh thần cho NCT…

Tuy nhiên, trong bối cảnh già hóa dân số đang diễn ra với tốc độ rất nhanh ở Việt Nam (số người tham gia đóng góp ngày càng giảm dần, số người thụ hưởng ngày một gia tăng), hệ thống an sinh xã hội, đặc biệt BHXH phải đối mặt với những thách thức sau, đó là: Việc bảo đảm thu nhập cho NCT trong điều kiện diện bao phủ BHXH thấp. Phạm vi chế độ ngày càng mở rộng từ nhu cầu cơ bản đến hầu hết rủi ro phát sinh trong quá trình lao động. Nguồn lực tài chính của các bên tham gia BHXH nhằm "tạo điều kiện để người dân nâng cao khả năng tự bảo đảm an sinh" vẫn còn hạn chế...

Ðiều chỉnh chính sách phù hợp

Bên cạnh những kết quả đạt được, diện bao phủ BHXH thấp là một trong những hạn chế của chính sách BHXH. Theo báo cáo của BHXH Việt Nam, tính đến hết năm 2017, cả nước mới có hơn 13,5 triệu người tham gia BHXH (chiếm khoảng 24% lực lượng lao động trong độ tuổi), điều đó có nghĩa là số người được hưởng hưu trí khi về già thấp. Hằng năm Việt Nam có từ 4 đến 5 triệu lượt người được hưởng các chế độ BHXH ngắn hạn và khoảng 150.000 người hưởng mới các chế độ BHXH dài hạn; gần ba triệu NCT hưởng lương hưu và trợ cấp BHXH hằng tháng…

Tại Hội thảo "Bảo hiểm xã hội bền vững trong bối cảnh già hóa dân số", Phó Vụ trưởng Vụ hợp tác quốc tế (BHXH Việt Nam) Nguyễn Khang cho biết, tình trạng nghỉ hưu sớm trong điều kiện tốc độ già hóa dân số của nước ta ngày càng tăng, đang và sẽ là một gánh nặng lớn cho Quỹ BHXH. Ðánh giá ở góc độ quốc tế, ông G.A-đan - Giám đốc quan hệ Chính phủ và tuân thủ toàn cầu của Tập đoàn Prudential tại Việt Nam cho rằng, dân số đang già hóa, tuổi thọ ngày càng tăng lên, nhiều người có tuổi thọ cao hơn, tốc độ già hóa cũng đang gia tăng; số lượng trẻ em và người phụ thuộc tăng lên - diễn ra nhiều nơi trên thế giới và là vấn đề không chỉ ở riêng Việt Nam. Cùng với già hóa, dân số Việt Nam có sự di cư từ nông thôn ra thành thị, mô hình gia đình ngày càng cần hỗ trợ. Ðây là thách thức Việt Nam cũng như các nước phải giải quyết. Một trong các thách thức quan trọng là thắt chặt hơn nữa mối quan hệ giữa các đơn vị tư nhân với Chính phủ theo hướng Chính phủ - doanh nghiệp - cá nhân đóng góp để bảo đảm các nhu cầu của cá nhân, gia đình, trong đó BHXH đóng vai trò rất quan trọng.

Chia sẻ kinh nghiệm quốc tế trong thiết kế và triển khai hệ thống BHXH, tại hội thảo các chuyên gia cao cấp về an sinh xã hội quốc tế cũng đề xuất xây dựng hệ thống BHXH đa tầng. Ðó là kết hợp giữa hỗ trợ của Nhà nước và đóng góp của người lao động; mở rộng đối tượng tham gia BHXH, đặc biệt là người lao động ở khu vực phi chính thức; điều chỉnh chính sách; nâng cao năng lực đầu tư quỹ, phát triển thị trường tài chính, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý…

Các ý kiến cũng cho rằng, hệ thống BHXH đa tầng có thể gồm: Tầng 1, lương hưu xã hội cho NCT không có nguồn thu nhập; tầng 2 là bảo hiểm hưu trí cơ bản, người lao động phải đóng theo tỷ lệ do Nhà nước quy định và khoản đó được hạch toán vào tài khoản cá nhân. Người sử dụng lao động đóng theo một tỷ lệ quy định và được hạch toán vào quỹ bảo hiểm hưu trí cơ bản chung để chia sẻ. Tầng 3 là bảo hiểm hưu trí bổ sung do người lao động hoặc người sử dụng lao động tự nguyện đóng góp trên cơ sở thỏa thuận. Cần linh hoạt thời gian, mức đóng và điều kiện hưởng BHXH một lần, để người lao động chủ động tham gia… Theo các chuyên gia, cần tạo ra văn hóa đóng BHXH, các chính sách bảo hiểm hưu trí nên được tách ra thành ngắn và dài hạn. Ðồng thời, thiết kế chính sách hưu trí phải thích ứng với xu hướng già hóa dân số của Việt Nam. Câu chuyện về mở rộng đối tượng tham gia BHXH luôn là điều trăn trở của những người làm bảo hiểm, bởi thực tế nhiều đối tượng không mặn mà, đặc biệt ở khu vực phi chính thức. Vì vậy, Nhà nước nên có chính sách hỗ trợ những đối tượng đặc biệt và tập trung phát triển BHXH tự nguyện…

Việc điều chỉnh nâng dần tuổi nghỉ hưu là một trong những xu hướng tất yếu và phù hợp khả năng, điều kiện lao động, sức khỏe của người lao động nói chung; nhằm tận dụng và phát huy khả năng đóng góp của lực lượng lao động mới trong bối cảnh già hóa dân số. So với cơ cấu dân số, tuổi thọ của người dân Việt Nam thì tuổi nghỉ hưu chính thức 55 đối với nữ và 60 đối với nam như hiện nay là thấp. Trên thế giới, nhiều nước đã và đang nâng dần tuổi nghỉ hưu và trong nhiều trường hợp quy định tuổi nghỉ hưu giống nhau cho cả nam và nữ.

NGUYÊN KHANG

Chia sẻ