Khúc tráng ca về danh sĩ Ngô Thì Nhậm

Thứ Hai, 06/08/2018, 02:49:55
 Font Size:     |        Print
 

Cảnh trong vở diễn Người đi tìm minh chủ.

Tối 1 và 2-8, công chúng Hà Nội đã có dịp thưởng thức vở diễn Người đi tìm minh chủ vừa được Nhà hát Cải lương Việt Nam dàn dựng theo đặt hàng của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Với nhiều sáng tạo trong các mảng, miếng sân khấu, sự tài tình trong diễn xuất và bố cục chặt chẽ, lô-gích của kịch bản, vở diễn đã mang đến nhiều lát cắt thú vị về cuộc đời, sự nghiệp của nhân vật lịch sử Ngô Thì Nhậm - một danh sĩ thời hậu Lê - Tây Sơn.

Người đi tìm minh chủ được NSƯT Triệu Trung Kiên, Phó Giám đốc Nhà hát Cải lương Việt Nam đạo diễn dựa trên tác phẩm của PGS, TS Trần Trí Trắc, qua đó làm nổi bật hình tượng Ngô Thì Nhậm - một chí sĩ yêu nước, tài ba đã tận hiến giúp nước trong suốt cuộc đời và sự nghiệp của mình. Sinh thời, Ngô Thì Nhậm luôn thể hiện rõ quan điểm của kẻ sĩ, rằng người quân tử chỉ biết thờ quốc gia, dân tộc, chứ không thờ chúa, thờ vua. Thế nên cả cuộc đời ông luôn mải miết đi tìm đấng minh chủ thật sự để dốc sức phò tá mong quốc thái, dân an. Song, cũng chính vì thế mà cuộc đời ông được tạo nên bởi đầy rẫy những thăng trầm, lận đận và cả những oan khiên.

Ngô Thì Nhậm vốn người làng Tả Thanh Oai, nay là huyện Thanh Trì, Hà Nội. Sống dưới thời Trịnh - Lê, ông được chúa Trịnh Sâm tin dùng, coi là người "Tài học không ở dưới người". Tới các đời chúa Trịnh sau, ông cũng tận trung cống hiến, song những mâu thuẫn nội tại gay gắt không khỏi khiến nhà Trịnh lâm vào suy vi, làm mộng lớn phò vua, giúp nước của Ngô Thì Nhậm không những không tròn, mà thanh danh ông cũng vướng phải nhiều hàm oan. Sau khi nhà Trịnh - Lê suy tàn, Anh hùng áo vải Tây Sơn Nguyễn Huệ đem quân tiến ra bắc. Lúc đầu vì cho rằng Nguyễn Huệ là giặc, nên Ngô Thì Nhậm đã lui về ở ẩn. Nhưng chính trong 5 năm mai danh ẩn tích, ông nhận ra khí chất anh hùng của Nguyễn Huệ và sự bạc nhược, ươn hèn của Lê Chiêu Thống. Ông tìm về dưới cờ nghĩa Tây Sơn và được Quang Trung - Nguyễn Huệ ban nhiều chức quan trọng như Thị lang Bộ Lại, Tổng tài Quốc sử quán, Thượng thư Bộ Binh… Ở cương vị nào ông cũng có những đóng góp to lớn cho sự nghiệp lẫy lừng của Hoàng đế Quang Trung, tiêu biểu nhất là mưu lược để đánh tan 29 vạn quân Thanh xâm lược. Khi triều Tây Sơn suy yếu, ông vẫn một mực giữ lòng trung, quyết không theo Nguyễn Ánh, dù có phải đánh đổi bằng mạng sống. Do có công trạng lớn với triều Tây Sơn, cho nên nhà Nguyễn đã lên án ông tội bất trung, bất hiếu; chê trách ông bỏ vua Lê, chúa Trịnh theo Tây Sơn…

Từng ấy sự kiện tưởng chừng thật khó để có thể ôm đồm hết chỉ trong một vở diễn, song với cách tiếp cận và khai thác riêng, những biến cố về cuộc đời Ngô Thì Nhậm đã được chuyển tải sống động chỉ trong hơn hai giờ trên sân khấu. Bằng tâm thế của những người hôm nay nhìn nhận lại quá khứ dưới ánh sáng của khoa học lịch sử hiện đại, vở diễn đã cố gắng chuyển tải khách quan nhất để xóa nhòa những nghi vấn lịch sử, hóa giải những oan khiên mà Ngô Thì Nhậm phải hứng chịu, đồng thời làm nổi bật những công lao to lớn của ông đối với quốc gia, dân tộc. Ðạo diễn, NSƯT Triệu Trung Kiên cho biết: tác phẩm mới đầu có tên là Ngô Thì Nhậm, nhưng để tạo mạch đi xuyên suốt và định hướng tập trung khai thác những chi tiết chính góp phần làm nên chủ đề vở diễn, ê-kíp sáng tạo đã xin phép tác giả đổi tên thành Người đi tìm minh chủ. Và thủ pháp ước lệ được lựa chọn là chìa khóa để xử lý các không gian phân cảnh nối tiếp nhau, bảo đảm nhịp đi nhanh của tiết tấu vở diễn. Theo đó, có nhiều lát cắt lịch sử trong cuộc đời Ngô Thì Nhậm chỉ được lướt qua, nhưng vẫn bảo đảm sự liên kết để giúp khán giả dễ tiếp nhận câu chuyện mà không bị sốc về mặt thời gian.

Bên cạnh sự khéo léo trong cách khai thác tình tiết, điều làm nên sức hút riêng cho vở diễn còn là những sáng tạo trong thiết kế và dàn dựng. Từ đầu đến cuối, sân khấu vở diễn chỉ được NSƯT Doãn Bằng tạo hình đơn giản bằng một khối lập phương. Những tưởng, điều này sẽ làm cứng sân khấu nhưng khi theo dõi, dụng ý thiết kế ước lệ này lại đặc biệt phù hợp với tiết tấu nhanh của vở diễn, tiết kiệm được thời gian chuyển cảnh khi khối lập phương có thể đóng, mở linh hoạt gợi hình dung lúc là Khuê Văn Các, chốn nội cung, khi là hình ảnh nơi thôn quê dân dã... Theo dõi vở diễn, điều làm khán giả ấn tượng còn là sự xuất hiện xuyên suốt của 12 diễn viên nữ trong trang phục trung tính áo the đen, quần trắng. Khi họ là những tấm bia trong Văn Miếu đau đớn cùng biến sự của quốc gia, khi trở thành những cung nữ, ca nương, kiêu binh... Họ cũng là những người kiêm luôn vai trò hậu đài chuyển cảnh trên sân khấu để góp phần bảo đảm mạch đi nhanh cho vở diễn. Cách xử lý linh hoạt mang tính ngẫu biến này đã tạo nên nét hấp dẫn riêng cho tác phẩm. Tất nhiên, đó đây, vở diễn vẫn còn những chi tiết cần tiết chế hoặc phải làm tới hơn nữa, song theo các chuyên gia sân khấu, vở diễn xét một cách toàn diện đã khá thành công khi tái hiện một bi kịch lịch sử nhưng không mang đến cảm giác bi lụy mà vẫn là khúc tráng ca khơi lên tình yêu với quốc gia, dân tộc.

Nếu theo dõi những tác phẩm vài năm gần đây của Nhà hát Cải lương Việt Nam như Chuyện tình Khau Vai, Vua Phật, Hừng Ðông, Mai Hắc Ðế…, sẽ thấy những gương mặt solist quen thuộc như Minh Hải, Quang Khải, Minh Lý, Như Quỳnh thường xuyên đảm nhận những vai chính. Song với Người đi tìm minh chủ, ê-kíp sáng tạo đã đem đến bất ngờ khi có sự thay đổi lớn trong cách phân vai. Lần đầu tiên, nghệ sĩ trẻ Văn Ðáng trở thành diễn viên chính ở một vai diễn "nặng cân" là Ngô Thì Nhậm, những diễn viên thường đóng chính diện được phân vai phản diện. Ðó là cách các nghệ sĩ được trao cơ hội để thể hiện bản thân và dù là vai chính hay phụ cũng đều có "đất" để ghi lại dấu ấn khó quên bằng giọng ca cải lương ngọt lịm pha lẫn những câu hát mang âm hưởng ca trù - dạng thức âm nhạc phổ biến của Bắc Bộ xưa.

Nhà hát Cải lương Việt Nam cho biết đang có dự định sẽ đưa vở diễn đến với không gian Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội) để tận dụng khung cảnh thực của Khuê Văn Các làm sân khấu, giúp người xem có cảm giác như đang sống trong thời Hậu Lê - Tây Sơn cuối thế kỷ 18, đầu thế kỷ 19. Ý tưởng này hứa hẹn mở ra hướng tiếp cận mới cho vở diễn này nói riêng và những vở diễn sân khấu về đề tài lịch sử nói chung trên hành trình chinh phục công chúng hiện đại.

HỒNG TRANG

Chia sẻ