“Chú ỉn” trong tranh Tết xưa và nay

Thứ Sáu, 08/02/2019, 17:29:03

NDĐT – Trong tranh dân gian, hình ảnh chú ỉn khá quen thuộc và phổ biến ở nhiều dòng tranh khác nhau, như Đông Hồ, Kim Hoàng, làng Sình và cả tranh Hàng Trống. Ở dòng chảy tranh đương đại, con lợn không phải là đề tài được lựa chọn nhiều trong sáng tác của các họa sĩ, nhưng ở những triển lãm tranh với đề tài con giáp năm Kỷ Hợi, tranh lợn đã khiến nhiều người xem ngạc nhiên về sự sáng tạo, tính phóng khoáng và chất bay bổng trong nhiều tác phẩm.

“Chú ỉn” trong tranh Tết xưa và nay

Tranh lợn gà Đông Hồ, các em thiếu nhi tập tô màu ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam.

Ở những cái Tết xưa, tranh Tết là thứ không thể thiếu trong trang trí nhà cửa, gửi gắm ước nguyện may mắn, an lành, thịnh vượng cho năm mới. Chủ đề tranh Tết thường xoay quanh các con giáp của năm, hoặc những đề tài về sự sinh sôi nảy nở, phát tài phát lộc, may mắn hạnh phúc… Hàng loạt làng nghề tranh truyền thống đã phát triển mạnh mẽ, và để lại dấu ấn cho đến tận ngày nay với những phong cách đặc trưng, khác biệt như Đông Hồ, Hàng Trống, Kim Hoàng, làng Sình…

Ngày nay, tranh Tết không còn phổ biến như trước nữa, bởi sự đa dạng, phong phú của các loại đồ trang trí và cũng do những thay đổi mạnh mẽ trong cuộc sống, trong nhu cầu xã hội. Tuy nhiên, hằng năm vẫn có những triển lãm tranh dành riêng cho Tết, với những con giáp của từng năm, được thể hiện một cách đầy sáng tạo, linh hoạt qua bàn tay của các họa sĩ thời hiện đại.

Tranh Kỷ Hợi của họa sĩ Lê Trí Dũng.

Họa sĩ Thành Chương chia sẻ: “Thú chơi tranh Tết đã có từ lâu trong đời sống người dân Việt Nam. Bây giờ các họa sĩ gần như phục hồi lại thú chơi tranh truyền thống và mong muốn nâng thú chơi này ở một tầm cao hơn. Tranh Tết ngày nay rất đa dạng, phong phú về đề tài, chất liệu, qua đó thể hiện cả tinh thần truyền thống của văn hóa chơi tranh Tết, cũng thể hiện cả ý đồ cá nhân của họa sĩ. Tranh Tết ngày nay không còn là những bức tranh chơi chơi kiểu vui Tết nữa mà đã gửi gắm những thông điệp mang tính xã hội”.

Theo họa sĩ Thành Chương, điều quan trọng là tranh Tết ngày nay không chỉ dừng lại ở mục đích là một vật trang trí nhà cửa nhân dịp Tết về nữa, mà còn góp phần giúp mọi người trở lại thú vui chơi tranh khi đời sống được nâng cao, đồng thời nâng tầm thẩm mỹ của người dân.

Năm mới Kỷ Hợi, hình ảnh con lợn lại trở lại trong tranh. Ở các dòng tranh dân gian, hình tượng con lợn khá phổ biến và mang đến ý nghĩa cầu cho một năm mới sung túc, đủ đầy. Dòng tranh nào cũng có hình ảnh chú ỉn với những cách thể hiện khác nhau.

Tranh của họa sĩ Lê Trí Dũng.

Đối với hội họa hiện đại, hình ảnh chú ỉn không phổ biến như ở tranh dân gian, nhưng nhiều họa sĩ đã khai thác khá linh hoạt con giáp cuối cùng này và đưa vào đó những ý tưởng đầy ắp hơi thở của cuộc sống hiện đại. Ở triển lãm tranh mang tên “Tranh Tết” tại Nhà sách Cá Chép vừa diễn ra, những bức tranh đề tài “Lợn” của các họa sĩ đương đại đã khiến người xem ngạc nhiên về sức sáng tạo và cách thể hiện. Những chú lợn vẫn mang ước vọng của tranh dân gian, nhưng đã phá cách hơn, và mang những thông điệp của thời hiện đại.

Họa sĩ Thành Chương cho biết, trong tranh dân gian, mô típ con lợn đã quá đặc trưng, quá tiêu biểu, vì những gì sáng tạo của dân gian đều dược đúc kết từ tinh hoa của cả dân tộc, có ảnh hưởng lâu dài và bền vững, mang tính biểu tượng không thay thế được, và rất khó thoát khỏi ảnh hưởng này. Theo họa sĩ, muốn thoát được ảnh hưởng này, vẫn phải giữ được tinh thần Việt, từ đó phát triển lên, điều này rất khó, nếu không đủ tài, không đủ tìm tòi, sáng tạo thật bật trội thì không vẽ được. Cái khó là vẫn phải giữ được bản sắc truyền thống cốt lõi, giữ được tinh thật Việt Nam mà không cổ lỗ như cái cũ, phải vượt qua được cái cũ, không phải ai cũng làm được. Không vượt qua được là giậm chân tại chỗ, thậm chí là sự thụt lùi về mặt nghệ thuật.

“Triển lãm này cho thấy rất nhiều họa sĩ đã vượt lên trên điều đó, ra được mình, ra được những sáng tạo mới mẻ về ngôn ngữ tạo hình, đóng góp cho sự phát triển của nghệ thuật tạo hình, sáng tạo nhưng vẫn rất dân gian” – họa sĩ nói.

Nhà phê bình mỹ thuật PGS, TS Nguyễn Đỗ Bảo cho rằng, cái tên Tranh Tết cũng chỉ là cái cớ, gợi lại thú chơi Tết ngày xưa. Nhưng thú chơi ngày xưa rất hạn chế. “Thí dụ như làng tranh Đông Hồ có những bản khắc gỗ hình con vật, cảnh sinh hoạt… có thể in rập hàng loạt từ năm này qua năm khác mà không có sự thay đổi, khác biệt. Ở đây, khác là chỉ có độc bản, bất kỳ bức tranh vẽ nào cũng không thể giống hệt bản ban đầu. Vì thế, trong thực tế, tranh tết ở đây vẫn có tính cách hiện đại, riêng biệt, không bức nào giống bức nào” – ông nói.

Tranh của họa sĩ Quách Việt Hà.

Về hình ảnh con vật biểu trưng cho các năm, PGS. TS Nguyễn Đỗ Bảo cho rằng, mỗi năm, người ta lại gửi gắm những suy nghĩ, tưởng tượng, ước vọng, mong muốn vào các con vật biểu tượng của mỗi năm, ngẫm những cái hay, cái đẹp của từng con vật biểu tượng đó. Thông qua những con vật, người ta tự ngẫm về mình, về đời sống, số phận, tài lộc của chính bản thân.

Nhà nghiên cứu phân tích, dưới thời kỳ phong kiến, khó khăn, đó là những ước vọng chính đáng, nhưng bây giờ các họa sĩ không vẽ theo truyền thống cũ ấy gửi gắm rất nhiều những hình trạng khác nhau thông qua hình tượng các con giáp. Những hình trạng đó có thể do thời đại thôi thúc mà họa sĩ bật ra trên đầu ngọn bút của họ, trong đó có cả bức xúc liên quan đến các vấn đề trong xã hội.

Tranh của họa sĩ Quách Việt Hà.

Nhưng đã là người Việt thì ai cũng có bản chất, tinh thần, tâm khảm về truyền thống của chính dân tộc mình. Vì thế cho nên họa sĩ thể hiện tự nhiên bản chất đó, có thể giữ lại những xoáy âm dương, những hình thù mập mạp của con vật theo mong muốn của những người chăn nuôi. Nhưng ở đây, ngoài những tính chất đó ra, họa sĩ còn có những cách sáng tạo như biểu đạt con lợn như hình ảnh con người, đó là những gửi gắm bất ngờ và cũng khiến cho người xem mở rộng sự tưởng tượng của mình. “Điều mà tôi thích chính là sự đa dạng trong cách biểu đạt của họa sĩ. Thông qua bức tranh của họa sĩ, tôi được đối thoại và thưởng thức bức tranh đó theo cách của mình” – nhà nghiên cứu chia sẻ.

TUYẾT LOAN