Phong danh hiệu nghệ sĩ đúng người, đúng danh

Thứ Tư, 11/04/2018, 21:43:32
 Font Size:     |        Print
 

NSND Lê Khanh trong vở kịch Bến bờ xa lắc. Ảnh: Thái Anh

Cứ mỗi kỳ phong tặng danh hiệu Nghệ sĩ nhân dân (NSND), Nghệ sĩ ưu tú (NSƯT), dư luận lại nóng lên bởi hàng loạt câu hỏi: quá trình xét duyệt liệu đã đúng người, đúng danh? Tại sao có những nghệ sĩ tên tuổi tưởng chừng đã chắc mười mươi lại bỗng “trượt bất ngờ” và ngược lại? Cơ chế xét duyệt đã thật sự “mở” hay chưa và nếu “mở” thì ở mức độ nào cho hợp tình, hợp lý?

Tiêu chuẩn đã thông thoáng hơn

Danh hiệu NSND, NSƯT là phần thưởng cao quý mà Nhà nước phong tặng cho nghệ sĩ nhằm ghi nhận công lao, đóng góp của họ với nền nghệ thuật nước nhà. Trước năm 2014, cứ hai năm một lần, việc phong tặng danh hiệu lại được tiến hành, như cách nói của NSND Lê Tiến Thọ - người từng nhiều lần tham gia Hội đồng xét tặng danh hiệu thì: “Vấn đề này, không có ý kiến mới lạ!”.

Đề tài dư luận quan tâm bậc nhất vẫn là chuyện nhiều nghệ sĩ được công chúng yêu mến nhưng khi xét hồ sơ thì lại “trượt” vì không có đủ số huy chương, không đủ tỷ lệ phần trăm phiếu bầu của hội đồng theo quy định, hoặc hy hữu hơn là điều kiện đủ cả nhưng… không khai trong hồ sơ! Vậy trên thực tế, thành tích có phải là “rào cản” cho việc phong tặng danh hiệu nghệ sĩ?

Cuối tháng 9-2014, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 89/2014/NĐ-CP, hướng dẫn việc xét tặng danh hiệu NSND, NSƯT. Nghị định này đã có những thay đổi đáng kể so với quy định cũ. Thí dụ, danh hiệu NSND, NSƯT sẽ được xét tặng ba năm một lần, thay cho quy định hai năm một lần như trước năm 2014. Bỏ tiêu chuẩn người được xét tặng danh hiệu NSND phải được phong tặng NSƯT ít nhất 5 năm (nay chỉ yêu cầu đã được phong tặng NSƯT). Yêu cầu người được xét tặng danh hiệu NSND đã có hai giải vàng quốc gia, thì các giải vàng trong nước và quốc tế khác sẽ được quy đổi thành giải vàng quốc gia.

Người được xét tặng NSƯT cần có ít nhất hai giải vàng hoặc một giải vàng quốc gia và hai giải bạc quốc gia (trước đây yêu cầu phải có hai giải vàng quốc gia). Nghĩa là, dù có thay đổi thì việc yêu cầu nghệ sĩ phải có giải, có huy chương vẫn thuộc một trong những yếu tố tiên quyết bên cạnh các yếu tố khác. Cũng theo văn bản hướng dẫn này, thành tích các hội thi do Bộ Quốc phòng, Bộ Công an, Đài Tiếng nói Việt Nam, Đài Truyền hình Việt Nam... tổ chức đều được tính để xét phong tặng danh hiệu NSND, NSƯT. Huy chương tại các cuộc thi do hội chuyên ngành cấp Trung ương tổ chức cũng được quy đổi.

Trong mùa phong tặng danh hiệu năm nay, theo tìm hiểu của chúng tôi, đã có những nghệ sĩ được đề nghị xét danh hiệu NSND khi tuổi đời khá trẻ như: NSƯT Công Lý, NSƯT Xuân Bắc, NSƯT Thu Huyền…

Làm sao phong tặng cho đúng

Những năm gần đây, dư luận từng xôn xao khi một số nghệ sĩ trẻ có tên trong danh sách phong tặng danh hiệu NSƯT, NSND. Tuy nhiên, không phải đến bây giờ mới có hiện tượng đặc biệt ấy. Năm 1984, nghệ sĩ pi-a-nô Đặng Thái Sơn được phong danh hiệu NSND khi mới 26 tuổi. Năm 2001, NSƯT Lê Khanh (38 tuổi) cũng đã vinh dự được nhận danh hiệu cao quý này. Dù được phong NSND khi tuổi đời còn trẻ nhưng với hai trường hợp nêu trên, cả công chúng lẫn người trong nghề đều đồng tình với hội đồng xét duyệt. Như vậy, cốt lõi vấn đề không ở chuyện tuổi tác mà là tính thuyết phục cao về tài năng, cống hiến của người nghệ sĩ.

Dù đã có cơ chế cởi mở hơn song chung quanh vấn đề xét tặng danh hiệu cho nghệ sĩ hiện nay vẫn tồn tại nhiều vấn đề đáng bàn. Chẳng hạn, làm sao để đánh giá thành tích, cống hiến một cách công bằng giữa các loại hình nghệ thuật và giữa các nghệ sĩ… Một nghệ sĩ hoạt động trong lĩnh vực không mấy “ồn ào” như: văn hóa dân gian, nghệ thuật truyền thống, hậu cảnh hậu trường… liệu có bị “lép vế” so với những nghệ sĩ hoạt động bề nổi, thường xuyên xuất hiện trên truyền hình, các hội thi, hội diễn? Việc phong tặng danh hiệu cho nghệ sĩ trẻ đáp ứng đủ điều kiện về thời gian công tác, thành tích, thể hiện trong hồ sơ rõ ràng, đầy đủ liệu có khiến những nghệ sĩ cao tuổi cũng nhiều thành tích, cống hiến nhưng gặp khó khăn trong khâu làm hồ sơ, thấy chạnh lòng?

Như trường hợp của NSƯT Trần Hạnh, sau nhiều lần “lỡ hẹn” với các đợt xét tặng danh hiệu NSND, năm nay ông đã có tên trong danh sách được đề nghị. Chia sẻ cùng chúng tôi, NSƯT Trần Hạnh cho biết, ông từng nhiều lần làm hồ sơ nhưng lần nào cũng gặp trở ngại về thủ tục, chủ yếu do tuổi tác đã cao, trí nhớ suy giảm, khó làm được một hồ sơ đầy đủ, chính xác. Lần thứ ba, chính Chủ tịch Hội Sân khấu Hà Nội mang hồ sơ nộp giúp ông thì Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội thời điểm ấy là NSND Hoàng Dũng thông báo đã hết hạn. Thủ tục làm hồ sơ xin xét tặng danh hiệu NSND của NSƯT Trần Hạnh năm nay được NSND Trung Hiếu (đương kim Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội) nhiệt tình “giục giã”, có hướng dẫn bổ sung thêm.

Bên cạnh đó, xét đặc cách đang là chủ đề được quan tâm, bình luận nhiều nhất trong mùa phong tặng danh hiệu nghệ sĩ năm nay. Nếu tiếp cận theo tính đặc thù của các loại hình nghệ thuật thì việc chỉ dựa trên tiêu chuẩn huy chương, giải thưởng, số năm công tác… có thể dễ bỏ sót những nghệ sĩ tài năng mà vì lý do khách quan không tham gia hội diễn, hoặc không công tác cố định ở một cơ quan, đơn vị nào đó.

Xét đặc cách chính là để bảo đảm quyền lợi và sự công bằng cho những nghệ sĩ như thế. Nhưng để việc “đặc cách” này minh bạch, công bằng thì cần xây dựng thêm một bộ quy chuẩn chặt chẽ, thuyết phục như: chất lượng tác phẩm, tiếng vang trong dư luận, đóng góp về văn hóa xã hội… do một hội đồng chuyên môn có uy tín đánh giá chính xác, công bằng về tài năng, thành tựu của nghệ sĩ thì các danh hiệu mới được trao đúng lúc, đúng người, đúng danh…

MAI LỮ

Chia sẻ