Những cỗ máy chế tạo tin giả

NDĐT - Veles từng là nơi sản xuất đồ sứ cho cả đất nước Nam Tư. Giờ đây, nó lại trở thành một địa điểm chuyên sản xuất tin tức giả (fake news).

Thị trấn ven sông tĩnh lặng thuộc Macedonia này hiện là địa điểm hoạt động của hàng chục nhà điều hành các website chuyên đăng các tin tức giả mạo nhằm thu hút sự chú ý của các độc giả Mỹ. Mỗi cú bấm chuột của người đọc, tài khoản ngân hàng của các nhà điều hành này lại có thêm một ít tiền.

Hoạt động này có quy mô không phải là nhỏ: Trong những tuần cuối chiến dịch tranh cử Tổng thống Mỹ năm 2016, có tới hơn 100 website từ thị trấn nhỏ này tung ra hàng đống các tin tức giả mạo.

United StatesMexicoCanadaAlbaniaGreeceBulgariaSerbiaKosovoMontenegroMacedoniaVeles

Dưới đây là một cái nhìn cận cảnh những bộ máy sản xuất tin giả ở thành phố này, trong bối cảnh chúng đang sẵn sàng cho chiến dịch tranh cử Tổng thống năm 2020 ở Mỹ:

Nhà sản xuất tin giả

Một trong những người tiên phong cho ngành công nghiệp trong bóng tối này là một sinh viên đã từ bỏ trường luật. Do lo ngại rằng tài khoản trực tuyến của mình có thể bị đánh sập, cậu thanh niên 24 tuổi này yêu cầu được gọi với cái tên đơn giản là Mikhail.

Khi đêm xuống, cậu lại núp dưới một nhân vật khác để lướt trên mạng Internet. Nhân vật này có tên là "Jesica", một người Mỹ thường đăng những post hài hước ủng hộ ông Trump.

Website và trang Facebook mà "Jesica" điều hành chuyên phục vụ cho những độc giả bảo thủ ở Mỹ.

Các câu chuyện thường có nội dung về chính trị, và thường là không đúng với thực tế. Nhưng điều đó chẳng làm Mikhail quan tâm.

Cậu nói: "Tôi chẳng quan tâm, bởi độc giả vẫn đọc chúng. Khi 22 tuổi, tôi đã kiếm được khoản tiền mà nhiều người khác ở Macedonia phải kiếm trong cả đời".

Cậu khẳng định đã kiếm được tới 2.500 USD một ngày từ quảng cáo trên trang web của mình, trong khi thu nhập trung bình hàng tháng của người dân Macedonia chỉ là 426 USD.

Nguồn thu nhập này chủ yếu đến từ các dịch vụ quảng cáo như AdSense của Google, với các banner quảng cáo đặt khắp nơi trên web. Mỗi khi người dùng bấm chuột thì lại có một chút tiền gửi về cho người đã tạo nội dung.

Mikhail nói rằng cậu sử dụng các khoản lợi nhuận của mình để mua một ngôi nhà và giúp em gái mình đi học.

Cựu sinh viên trường luật này khẳng định rằng cậu từng có tới 15 nhân viên, trong đó có hai tay viết là người Mỹ, chuyên sản xuất các câu chuyện và giao tiếp với người hâm mộ. Website mới nhất của cậu có tới 1,5 triệu người dùng Facebook theo dõi, phần lớn là ở Mỹ.

Webiste này đã bị chặn từ vài tháng trước, sau khi Facebook và Google khởi động chiến dịch đối phó các site tin tức giả. Giờ đây, Mikhail đang điều chỉnh lại công việc của mình với mục tiêu nhắm tới cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ năm 2020.

Cậu cho biết: “Mục tiêu chính của tôi là chuẩn bị một trang web như tôi đã từng có trước đây, để có thể sẵn sàng cho cuộc bầu cử tiếp theo ở Mỹ”.

Huấn luyện viên bẫy "click" chuột

Mirko Ceselkoski có hơn một thập kỷ kinh nghiệm trong việc điều hành các website nhắm tới người đọc Mỹ.

Ông khởi đầu với các website chuyên đăng các mẹo vặt không đáng tin cậy về sức khỏe, siêu xe và các câu chuyện phiếm về giới nghệ sĩ. Nhưng sau đó, ông đã khám phá ra ngành công nghiệp tin tức giả.

Giờ đây, Ceselkoski đang tiến hành đào tạo nhiều người Macedonia, trong đó có rất nhiều thanh niên ở Veles, về những “lợi ích” của ngành công nghiệp tin tức giả. Ông nói với sinh viên của mình rằng họ sẽ kiếm được ít nhất 1.000 euro (khoảng 1.200 USD) mỗi tháng từ website của họ.

Ceselkoski ước tính rằng có khoảng 100 học sinh của mình hiện đang điều hành các trang web tin tức chính trị Mỹ.

Ông giúp các học sinh tạo ra các website có hình thức chuyên nghiệp, giả mạo các site hợp pháp với các dòng tin chạy và các banner "Tin nóng". Họ sử dụng các địa chỉ web kiểu như usaelectionnews.com, everydaynews.us hay trumpvision365.com.

Các học sinh của ông cũng học cách làm thế nào để chọn một câu chuyện thu hút độc giả. Ceselkoski cho biết mưu mẹo ở đây là tìm một câu chuyện có thật đang là trào lưu ở Mỹ và sau đó "biến nó trở nên giật gân hơn". Ông nói: "Tiêu đề là phần quan trọng nhất".

Ceselkoski khoe rằng có ít nhất bốn trong số các học sinh của mình giờ đã thành triệu phú, và có rất nhiều người đã có khả năng mua những chiếc xe Đức đắt tiền như Porsche, Mercedes và BMW. Những người khác thì đầu tư vào bất động sản. Tuy nhiên, phóng viên của CNN cho biết có cách nào xác nhận được độ tin cậy lời nói của Ceselkoski.

Sự ủng hộ của quan chức địa phương

Không giống những người tiền nhiệm, chính phủ mới ở Macedonia, mới được bầu lên hồi tháng 5 vừa qua, đã tỏ ra rất nghiêm khắc với ngành công nghiệp mới ở Veles.

Ông Mile Boshnjakovski, người phát ngôn của chính phủ nói: "Chúng tôi sẽ triển khai một sáng kiến để khởi động nỗ lực hợp tác toàn cầu nhằm giải quyết nạn tin tức giả đồng thời thuyết phục dân chúng giúp đỡ ngăn chặn tệ nạn này bằng cách tạo ra các công cụ để phát hiện các tin tức giả".

Nhưng các doanh nghiệp tin tức giả vẫn đang có ít nhất một quan chức ủng hộ: đó là Thị trưởng Veles Slavcho Chadiev. Nhắc đến tin tức giả, ông nói: "Đó là cách kiếm tiền tương đối nhanh chóng. Chúng tôi thậm chí còn chả tìm cách ngăn chặn họ".

Rất dễ để thấy được sự cám dỗ: Gần nửa số thanh niên Macedonia hiện đang thất nghiệp, và những nhà máy bị bỏ hoang thì tràn ngập ở Veles.

Ông Chadiev nói rằng ông đã từng chào mời một thanh niên chuyên sản xuất tin tức giả một công việc về máy tính trong trong thành phố, nhưng mức lương hàng tháng của công việc này chỉ bằng một nửa so với khoản tiền mà cậu thanh niên này kiếm được trên mạng trong một ngày.

Cho tới nay, ông vẫn tự hào rằng cái tên Veles đã xuất hiện trên bản đồ thế giới.

Ông nói: "Điều quan trọng nhất trong tình hình này là luật pháp trên đất nước này không bị vi phạm. Không có gì là bất hợp pháp cả".

Ông Chadiev cho rằng những người sản xuất tin tức giả làm một công việc chẳng khác gì những lời dối trá mà các nhà báo khác viết về ông. Ông khẳng định: "Không hề có đạo đức trong chính trị".

Chiến dịch trấn áp của các công ty

Trong những tuần sau cuộc bầu cử Tổng thống Mỹ năm 2016, các học giả, chính trị gia và các chuyên gia công nghệ đều muốn tìm hiểu xem liệu các tin tức giả có ảnh hưởng gì đến kết quả cuộc bầu cử hay không.

Lúc đầu, Giám đốc điều hành mạng xã hội Facebook Mark Zuckerberg tỏ ra nghi ngờ về ảnh hưởng của Facebook đối với kết quả cuộc bầu cử.

Tuy nhiên, sau đó ông đã thay đổi giọng điệu và thông báo một loạt các biện pháp để kiểm soát sự lây lan của tin tức giả.

Facebook cho biết sẽ xác định các tài khoản đưa tin tức giả bằng cách xem xét các mô hình hoạt động nhất định như liên tục đăng cùng một nội dung, hoặc bất ngờ tăng lượng tin nhắn. Mạng xã hội này cũng sẽ gán các nhãn cảnh báo trên các bản tin tức giả ở một số quốc gia và công ty cũng sẽ triển khai các biện pháp để ngăn chặn các mô hình kinh doanh của các nhà sản xuất tin tức giả.

Hồi tháng 9, trả lời các điều tra viên của quốc hội Mỹ, Facebook nói rằng họ đã bán các quảng cáo chính trị trị giá khoảng 100.000 USD với nội dung nhắm tới các cử tri Mỹ trong thời gian diễn ra cuộc bầu cử năm 2016.

Một số nhà sản xuất tin tức giả ở Veles nói rằng họ cũng đã trả tiền mua quảng cáo trên Facebook, nhưng mạng xã hội này từ chối trả lời câu hỏi của phóng viên CNN về việc họ đã kiểm tra lại các quảng cáo bán ra ở Macedonia hay chưa?

Trong khi đó, Google cũng đã tham gia cuộc chiến chống tin tức giả.

Google từ chối chia sẻ các dữ liệu nhất định về số tài khoản quảng cáo mà họ đã đóng lại ở Macedonia. Nhưng công ty này cho biết hệ thông tự động của họ đã phát hiện được "các nhà xuất bản xấu" và chúng cũng liên tục xuất hiện. Google cũng có một nhóm chuyên thực hiện công việc xem xét các website.

Ba nhà sản xuất tin tức giả ở Veles nói rằng các tài khoảng quảng cáo Google của họ đã bị tạm dừng trong những tháng gần đây, và trang fanpage trên Facebook cũng đã bị khóa. Một số người khác cho biết bạn bè của họ cũng gặp tình cảnh tương tự.

Dù vậy, các nhà sản xuất tin giả vẫn quyết tâm lẩn tránh sự kiểm soát. Họ áp dụng một chiến thuật mới là mua những tài khoản Facebook hợp pháp của các thiếu niên với giá chỉ 2 euro (khoảng 2.4 USD) mỗi tài khoản rồi đổi tên sao cho có vẻ giống tên người Mỹ.