Để sách Việt khởi sắc

Thứ Sáu, 29/12/2017, 02:39:23
 Font Size:     |        Print
 

Đa dạng chủ đề, đa dạng người viết trẻ là một hướng đi tốt cho sách Việt. Ảnh | KHIẾU MINH

Trước hiện trạng sách của các tác giả Việt đang bị sách dịch lấn át ngay trên sân nhà, cần những giải pháp nào để sách Việt khởi sắc? Các nhà quản lý, lãnh đạo NXB, nhà sách và chuyên gia cùng bàn luận về vấn đề này trong Bàn tròn của NDHT.

Ông Nguyễn Nguyên, Vụ Phó Vụ Báo chí, Xuất bản (Ban Tuyên giáo Trung ương: “ Cần đổi mới cơ chế đầu tư sáng tác”

Thị trường xuất bản hiện nay có sự mất cân đối trong cơ cấu sách, trong đó có sự chiếm ưu thế của sách dịch.

Về cơ cấu, sách dịch tập trung vào năm nhóm chính: Sách dạy sinh ngữ - Sách khoa học (nhiều nhất là sách kinh tế học, sách khoa học quản lý) - Sách kỹ năng sống, dạy nghề - Sách thiếu nhi - Sách văn học. Với mục tiêu công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển nền kinh tế tri thức, chúng ta không đặt vấn đề hạn chế sách dịch, đặc biệt là sách ngoại ngữ và sách khoa học. Đó là nguồn tri thức nhân loại cần đẩy mạnh khai thác. Ngay cả những cuốn về kinh tế thị trường, về doanh nhân, doanh nghiệp nước ngoài, theo tôi cũng hết sức quan trọng vì chúng ta đang ngày càng hội nhập quốc tế sâu rộng. Tuy nhiên ở các mảng sách khác, chúng ta cần thận trọng với một cơ cấu xuất bản hợp lý để vừa tiếp thu tinh hoa văn hóa nhân loại nhưng cũng vừa bảo tồn giá trị, bản sắc văn hóa dân tộc.

Nhìn vào thực tế, chúng ta thấy, trong khi một số mảng sách như mảng về khoa học kỹ thuật, công nghệ mới còn rất thiếu sách dịch thì lại có sự thiếu cân đối ở không ít mảng sách, dòng sách mà rõ nhất là ở sách văn học, đặc biệt là dòng tiểu thuyết, thiếu nhi. Lấy sách văn học làm thí dụ. Những năm đầu đổi mới, chúng ta đối mặt với vấn nạn sách kiếm hiệp thì vài năm gần đây lại xuất hiện tiểu thuyết ngôn tình Trung Quốc. Ở đây, tôi không phủ nhận giá trị giải trí của dòng sách ngôn tình này vì đa phần chỉ là những câu chuyện tình lãng mạn nhưng sự phát triển mạnh của nó không chỉ ảnh hưởng đến thị phần sách sáng tác của tác giả trong nước mà theo đánh giá của một số nhà nghiên cứu văn học, nếu công chúng chỉ biết tới tiểu thuyết ngôn tình như một giá trị duy nhất thì sẽ là mối nguy lớn làm suy kiệt đời sống thẩm mỹ và tinh thần của xã hội.

Chất lượng dịch thuật cũng rất nhiều điều đáng bàn khi không ít lần, báo chí cùng giới dịch thuật phải rung hồi chuông cảnh báo về tình trạng dịch sai, dịch ẩu. Thiếu một lực lượng dịch giả chuyên nghiệp, không làm tốt biên tập, hiệu đính là nguyên nhân của hạn chế trên.

Để phát triển sách của các tác giả trong nước góp phần xây dựng tư tưởng, tâm hồn, lối sống và văn hóa người Việt, theo tôi, cần trao đổi thêm về một xu hướng, coi xuất bản với chiến lược “sức mạnh mềm” được nhiều cường quốc triệt để khai thác bằng hàng loạt phương thức: Tài trợ cho đối tác ở nước sở tại dịch và xuất bản các đầu sách nằm trong chương trình quảng bá văn hóa của mình; Xuất bản các sản phẩm bằng tiếng nước ngoài để phục vụ công tác thông tin đối ngoại, gửi tặng cho độc giả nước sở tại; Chủ trì các dự án đồng dịch thuật, đồng xuất bản không nhằm mục đích lợi nhuận; Xây dựng thương hiệu quốc gia cho một số sản phẩm xuất bản để có thể dần dần chiếm lĩnh thị trường khu vực và thế giới nói chung; Hỗ trợ, thúc đẩy xuất bản và xuất khẩu sách.

Vì thế, tăng cường sáng tác của các tác giả trong nước là hết sức quan trọng. Để làm được điều này, rất cần đổi mới cơ chế đầu tư sáng tác, công bố hiện nay. Hiện, kinh phí đầu tư vừa ít, vừa phân tán, lại chưa phù hợp về hình thức dẫn đến hiệu quả đầu tư hạn chế. Trong sáng tác văn học chẳng hạn, chúng ta đang nặng về tài trợ mà thiếu cơ chế hỗ trợ. Nhà nước cần thay đổi, chuyển từ tài trợ sang hỗ trợ sáng tác, trong đó tập trung hỗ trợ chiều sâu nhằm khuyến khích phát triển các tác phẩm, công trình có chất lượng cao. Quỹ hỗ trợ xuất bản, câu chuyện của 5 năm trước, dù chưa thể triển khai do khó khăn nhiều mặt nhưng những phần mục tiêu của quỹ này, tôi nghĩ, cần có những hình thức triển khai thỏa đáng. Chúng ta cần làm tốt hơn trong công tác tuyên truyền, quảng bá sách. Dù có nhiều khởi sắc nhưng so với yêu cầu, đây vẫn là khâu yếu trong kinh doanh xuất bản phẩm.

Ông Nguyễn Cảnh Bình, Chủ tịch HĐQT Công ty Alphabook: “Cần hình thành hệ sinh thái - không gian cho các tác giả Việt”

Tôi nghĩ có một khoảng trống lớn về các tác giả Việt hiện nay trên thị trường, nếu so với những thế hệ trước. Khoảng trống này đã xuất hiện chừng 20 năm qua và vẫn chưa có dấu hiệu cho thấy có những tên tuổi lớn xuất hiện. Nếu thế hệ các nhà văn, các học giả của Việt Nam được hình thành từ những năm 1930 và kéo dài tới đầu thời kỳ Đổi mới với những tác giả khá nổi bật khi đó thì khoảng trống hiện nay khá mênh mông.

Cũng như vậy, sách của các tác giả Việt Nam trong vài năm gần đây xuất hiện khá nhiều, tuy nhiên tầm vóc các tác phẩm này vẫn còn quá nhỏ bé. Đó mới chỉ là một vài trải nghiệm cá nhân, hay một số viết về chính mình, về cuộc đời nhưng đều không có các tác phẩm lớn, có các tư tưởng hay phong cách đáng kể nào đó. Không có tư tưởng lớn, không có tác giả lớn, không có tác phẩm lớn, đó là thực trạng hiện nay.

Nhìn nhận những giải pháp quan trọng để sách của tác giả Việt Nam từng bước chiếm lĩnh thị trường trong nước thì theo tôi cần sự phát triển chung, đồng bộ của nhiều bên, trong việc hình thành một hệ sinh thái, một không gian cho sự hình thành và phát triển của các tác giả Việt. Trước tiên, phải chờ đợi thời gian, dù tôi không biết chờ đến bao giờ, để thế hệ tác giả Việt đủ lớn, cả về số lượng và độ chín chắn, sâu sắc để đủ sức hình thành những tư tưởng, ý tưởng của riêng mình hay của thế hệ mình, gắn với cuộc sống, gắn với dân tộc, gắn với đất nước. Một phần do những nỗ lực cá nhân với những trải nghiệm, va chạm, với những kiến thức sống và tư duy nhận về. Cùng với đó là một môi trường trao đổi, nuôi dưỡng, như kiểu tranh luận hoặc chia sẻ vậy, để những tác giả này đâu đó xuất hiện và có không gian trưởng thành, cùng nhau phát triển.

Hội Nhà văn đang mất dần đi vai trò của mình hoặc đã không đủ phát triển và thay đổi để thích nghi với thời đại mới. Thêm một yếu tố nữa đó là có lẽ cần một môi trường khác, một công nghệ viết và xuất bản hiện đại, tương tự như trong ngành phim ảnh, mới có thể trợ giúp cho các tác giả Việt thể hiện được mình. Cùng với đó, phải là sự hình thành của cả hệ thống độc giả, vốn đang trở nên hiện đại và văn minh hơn, khi được thưởng thức quá nhiều các tác phẩm đỉnh cao của thế giới, thuộc nhiều chủng loại. Độc giả không còn đủ thời gian và số lượng để tập trung đón đọc những tác phẩm trong nước, hoặc ngược lại, họ mong đợi đọc những điều mà các tác giả chưa thể đáp ứng được.

Vấn đề chế độ nhuận bút thấp, sách lậu in tràn lan, bản quyền tác giả không được bảo đảm là những yếu tố tác động xấu đến sự phát triển của đội ngũ các tác giả nhưng đó không phải là yếu tố then chốt. Những tác giả, những người viết sẽ làm ra các tác phẩm của mình, viết những gì họ trải nghiệm do chính nhu cầu nội tại, chứ không phải vì các yếu tố bên ngoài.

Nhưng dẫu sao tôi tin rằng, sắp tới, chúng ta sẽ nhìn thấy sự xuất hiện của những tác giả Việt với những tư duy và tư tưởng hiện đại, cộng với một môi trường xuất bản lành mạnh, rộng lớn, mang lại cho độc giả, cho người Việt Nam những tác phẩm của thời đại, của thời cuộc. Khoảng trống đó sẽ sớm được lấp đầy, nhưng phải do sự thôi thúc của nội tại người trẻ, vượt lên trên những ràng buộc, trở ngại, khó khăn về nhuận bút...

Ông Nguyễn Anh Vũ, Giám đốc NXB Văn học: “Phải quảng bá, giới thiệu một cách bài bản sách của các tác giả Việt”

Thật ra, tình trạng sách văn học trong nước bị sách dịch lấn át mạnh mẽ ngay trên sân nhà đã được cải thiện khá nhiều trong những năm gần đây. Tuy nhiên, để cân bằng về mặt số lượng giữa sách dịch và sách trong nước là điều không thể, bởi lẽ đơn giản sách dịch được các nhà xuất bản, các đơn vị làm sách chọn lọc, mua bản quyền và dịch từ rất nhiều quốc gia khác nhau trên thế giới, vì vậy sách trong nước dù đội ngũ tác giả có hùng hậu đến mấy cũng khó lòng cạnh tranh nổi.

Chỉ có một điều đáng buồn, đó là sách trong nước có rất nhiều tác phẩm hay, thật sự có giá trị cả về mặt nội dung và nghệ thuật lại chưa được giới thiệu rộng rãi đến bạn đọc, trong khi nhiều cuốn sách dịch chất lượng rất xoàng lại bán rất chạy. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, tuy nhiên đầu tiên phải kể đến đó là vẫn còn tồn tại một tâm lý sính ngoại của một bộ phận không nhỏ độc giả. Tiếp đến, từ khi hình thức liên kết xuất bản ra đời (với việc tác giả cũng được phép liên kết với các NXB để tự xuất bản sách của mình) đã dẫn đến tình trạng một số lượng không ít những tác phẩm kém chất lượng ra đời, làm mất lòng tin của độc giả và ảnh hưởng không nhỏ đến những tác phẩm thật sự chất lượng.

Thêm vào đó, những chiêu thức PR, quảng bá, lăng xê thiếu trung thực đã đưa đến tình trạng nhiễu loạn trong hoạt động tiếp nhận. Nhiều cuốn sách bán chạy là thành quả của việc PR đánh vào sự hiếu kỳ, tò mò của độc giả, của hiệu ứng tâm lý đám đông chứ không phải là chất lượng thật sự của nó. Phê bình truyền thông đang ngày một lấn át phê bình hàn lâm, phê bình nghiên cứu, một thể loại có ý nghĩa định hướng với tư cách là một ngành khoa học. Trong khi đó, việc quảng bá những tác phẩm nước ngoài của các đơn vị làm sách lại có vẻ bài bản, nghiêm túc, thực tế hơn với chất lượng của cuốn sách. Và có lẽ, cũng bởi để đầu tư cho một cuốn sách dịch sẽ là một khoản chi phí không nhỏ từ bản quyền, dịch thuật, in ấn... nên các đơn vị làm sách cũng chú trọng, kỹ lưỡng hơn trong việc lựa chọn những cuốn sách thật sự có chất lượng hoặc đáp ứng được nhu cầu số đông của bạn đọc. Vì vậy, việc sách dịch lấn át sách trong nước cũng là điều không khó lý giải. Để giải quyết vấn đề này, cần xử lý những vấn đề tồn tại trên. Các NXB, các đơn vị làm sách phải chọn lựa, đưa đến cho bạn đọc những cuốn sách thật sự có giá trị để thu hút sự quan tâm và tạo niềm tin của độc giả đối với sách trong nước. Bên cạnh đó, cần phải có sự quảng bá, giới thiệu, hướng dẫn đọc thật sự bài bản, nghiêm túc, khoa học. Và rõ ràng là thời gian gần đây, một số đơn vị làm sách đã đi theo hướng này và đã có những sự chuyển biến, hiệu quả rõ rệt. Và chúng ta có quyền hy vọng.

Bà Nguyễn Thị Nguyệt Nga, Giám đốc Thương hiệu công ty cổ phần sách Sống: “Cần một một môi trường tạo động lực cho người viết dấn thân”

Tôi thiết nghĩ cần có môi trường viết lách văn minh, ở đó có thể tạo ra, xây dựng ra các nhóm viết, lớp viết, trường viết được đào tạo nghiêm túc, chất lượng. Môi trường đó có thể do nhà nước lập ra, cũng có thể do các NXB, đơn vị phát hành hoặc thậm chí là tư nhân lập ra. Ngoài việc mở ra các lớp học, cần có quỹ giải thưởng có giá trị để hỗ trợ người viết, tạo động lực cho họ dấn thân vì cây bút bởi “cơm áo không đùa với khách thơ”. Rồi môi trường đó sẽ giúp các thế hệ người viết chia sẻ lẫn nhau, người này chia sẻ với người kia, người kia chia sẻ với người khác... cứ thế kiến thức, kinh nghiệm, kỹ năng viết lách sẽ đơm chồi nảy lộc, kết trái ngọt. Bên cạnh đó các đơn vị xuất bản cần “dũng cảm”, biết cách truyền thông, quảng bá hơn để lựa chọn những tác phẩm có giá trị, có tầm vóc, truyền cảm hứng được đến nhiều thế hệ cho dù “kén” độc giả đến đâu chăng nữa.

Ngoài ra bản thân các tác giả cũng cần nỗ lực hơn nữa, đi nhiều hơn, ngẫm nghĩ nhiều hơn, chậm rãi hơn nhưng cũng cần quyết liệt hơn để bước ra ngoài xã hội, quan sát xã hội, khám phá thế giới để có nhiều chất liệu quý giá, thậm chí cần quay về bên trong mình để lắng nghe lòng mình thật sự muốn gì. Khi lắng nghe được bên trong chính mình thì rõ ràng tác phẩm của bạn sẽ chạm tới được trái tim người khác, một cách sâu sắc.

Tuyên truyền, quảng bá bằng cách tổ chức các hội chợ sách là nhịp cầu hữu hiệu đưa sách đến gần hơn với độc giả.

THIÊN THANH - DIỄM PHƯƠNG (Thực hiện)