Kê khai tài sản, thu nhập cán bộ, công chức:

Kiểm soát chặt, tránh hình thức

Thứ Hai, 31/10/2016, 18:41:09
 Font Size:     |        Print
 

Nhà ở, công trình xây dựng là một trong những thông tin tài sản cán bộ công chức phải kê khai.

10 năm thực hiện Luật Phòng, chống tham nhũng (PCTN) đã tạo bước chuyển tích cực trong PCTN nhưng vẫn chưa đạt yêu cầu và mục tiêu đề ra. Tham nhũng vẫn nghiêm trọng, với nhiều biểu hiện tinh vi, phức tạp, gây bức xúc trong xã hội. Một trong những giải pháp trọng tâm, then chốt được đề cập trong Luật PCTN là minh bạch về tài sản, thu nhập (TSTN) cần được xem xét, điều chỉnh để phòng ngừa, ngăn chặn hiệu quả hơn.

Kê khai cần thực chất

Trong gần một triệu người kê khai TSTN năm 2015 có 1.225 người thuộc diện được xác minh, chỉ phát hiện, kết luận bốn người kê khai không trung thực, đã xử lý kỷ luật hai người. Con số đó phần nào phản ánh hiệu quả kiểm soát TSTN qua việc tự kê khai còn thấp, nặng về hình thức, nhất là hiện nay không ít cán bộ, công chức (CBCC) giàu lên bất thường, nhanh chóng, có khối lượng tài sản lớn (thậm chí hàng trăm tỷ đồng), gấp rất nhiều lần so với mức lương, thu nhập công chức hiện nay. Quy định hiện hành về phạm vi đối tượng phải kê khai quá rộng, mất nhiều thời gian, dẫn đến khó khăn trong triển khai và kiểm soát kết quả thực hiện. Bản kê khai được nộp cho cơ quan quản lý người có nghĩa vụ kê khai nên thông tin khép kín, việc xem xét người kê khai có kê khai đầy đủ, chính xác, trung thực hay không vẫn còn bỏ ngỏ bởi chưa có một cơ chế phát hiện, giám sát, xử lý hữu hiệu và chưa có đơn vị, tổ chức hay cá nhân nào trực tiếp xem xét, thẩm định đúng sai; các quy định về hình thức công khai các bản kê khai TSTN chưa phù hợp đòi hỏi của xã hội.



Trong khi đó, các quy định về thẩm quyền, trình tự, thủ tục xác minh TSTN còn phức tạp, tiến hành xác minh gặp nhiều rào cản, vướng mắc. Trên thực tế xảy ra không ít trường hợp CBCC che giấu nguồn thu nhập hoặc dịch chuyển tài sản bằng cách nhờ người thân, bạn bè đứng tên. Do kê khai bằng văn bản, khi muốn kiểm tra, xác minh về biến động TSTN của người kê khai phải so sánh thủ công giữa các bản kê khai, tốn rất nhiều thời gian mà hiệu quả lại thấp. Chưa kể, do chưa có đầu mối tập trung làm công tác này nên xác minh còn thiếu chuyên nghiệp, thiếu chủ động. Trong nhiều vụ việc, thu hồi tài sản tham nhũng bị hạn chế do không quản lý được TSTN chặt chẽ ngay từ đầu, để xảy ra tình trạng phi tang, tẩu tán trong quá trình điều tra, truy tố.


Đổi mới cách thức quản lý

Như vậy, đòi hỏi đặt ra phải kiểm soát TSTN của công chức chặt chẽ hơn cả về lực lượng, cơ chế, cách thức (áp dụng công nghệ quản lý, khai thác, sử dụng thông tin). Luật PCTN (sửa đổi) đang xem xét, bổ sung, chỉnh sửa theo hướng phát huy ưu điểm và khắc phục khiếm khuyết của các quy định trước đây. Phần minh bạch về TSTN được đặc biệt chú trọng và dự thảo dành một chương để quy định vấn đề này. Nếu trước đây quy định CBCC từ Phó Trưởng phòng UBND cấp huyện trở lên phải kê khai TSTN, thì nay đối tượng kê khai được xem xét điều chỉnh theo hướng bất kỳ ai vào ngạch công vụ đều phải kê khai và đó là mốc đầu tiên trong hồ sơ lý lịch làm căn cứ so sánh quá trình tăng thêm TSTN. Ngược lại, sẽ không tiến hành kê khai hằng năm gây tốn kém mà chỉ quy định khi CBCC được bổ nhiệm, bổ nhiệm lại hoặc có biến động lớn về TSTN tăng thêm. Việc kiểm soát kê khai không chỉ phụ thuộc ý thức tự giác của người kê khai mà còn dựa trên công nghệ hiện đại. Xây dựng cơ sở dữ liệu thông tin về TSTN giúp quản lý, khai thác, sử dụng hiệu quả, dễ dàng kiểm soát được biến động, phát hiện kịp thời những điểm vênh, mâu thuẫn trong kê khai. Việc thành lập một cơ quan quản lý kê khai TSTN bán tập trung ở T.Ư thống nhất theo dõi, quản lý bản kê khai TSTN của tất cả CBCC trên phạm vi toàn quốc (từ khi tuyển dụng đến lúc về hưu) sẽ có điều kiện tập trung nguồn lực, vừa có chuyên môn sâu phân loại, xâu chuỗi, đối chiếu thông tin và phát hiện những dấu hiệu bất thường khả nghi từ đó chủ động xác minh, có sự hỗ trợ cung cấp thông tin của ngân hàng, cơ quan quản lý đất đai, tài chính, cơ quan thuế... Đây cũng là địa chỉ tin cậy để người dân tiếp cận thông tin, phản ánh, tố cáo về TSTN thuận tiện, bảo đảm tuyệt đối bí mật.

Xác định tổng thu nhập hợp pháp của CBCC kết hợp các biện pháp xác minh tài sản, cơ quan nhà nước có thẩm quyền có thể kết luận về hành vi làm giàu bất chính, làm căn cứ để đấu tranh với hành vi tham nhũng. Mặc dù quy định người kê khai tài sản có nghĩa vụ giải trình nguồn gốc phần tài sản tăng thêm là cần thiết và hợp lý, phù hợp Công ước LHQ về chống tham nhũng mà Việt Nam là thành viên, tuy nhiên việc hình sự hóa hành vi làm giàu bất chính vận dụng vào nước ta còn khó khăn, phức tạp trong điều kiện thực tiễn hiện nay. Căn nguyên do thói quen dùng tiền mặt còn phổ biến, thu nhập ngoài lương của CBCC được hình thành từ nhiều nguồn khác nhau như khoản “tiền công” hoặc “bồi dưỡng” thêm (từ nguồn ngân sách và theo những quy định của pháp luật), chưa kể những khoản tiền hoặc tài sản có giá trị được tích lũy từ mua bán nhà đất, đầu tư, chứng khoán, cho thuê tài sản... khó xác định vì không cố định nên khó giải trình. Do đó không thể cứng nhắc áp dụng không chứng minh được thì tịch thu tài sản. Tuy nhiên, cũng phải tính toán phương án CBCC phải giải trình tài sản tăng thêm một cách hợp lý chứ không phải chứng minh tính hợp pháp. Nếu che giấu, kê khai không trung thực, rõ ràng về nguồn thu, báo cho cơ quan chức năng đánh thuế, với những tài sản tăng thêm không giải trình rõ ràng nguồn gốc cần chuyển sang tòa án căn cứ Bộ luật Dân sự và Bộ luật Tố tụng dân sự để phán quyết về chủ sở hữu: tuyên tài sản thuộc về ai, có trường hợp dù không xử lý được về người nhưng vẫn thu hồi được tài sản. Ngoài ra, quy định hiện nay CBCC chưa phải kê khai tài sản con đã thành niên vẫn còn hai luồng ý kiến. Có người khẳng định đây là lỗ hổng để người kê khai dễ dàng chuyển tài sản cho đối tượng này, nhưng cũng có ý kiến cho rằng việc buộc CBCC kê khai tài sản của con đã thành niên không hoàn toàn hợp lý, thậm chí trong nhiều trường hợp ngoài khả năng của người kê khai, không thể nắm chính xác vì con cái họ đã thành niên, độc lập về kinh tế, chỗ ở. Do đó, cần xem xét quy định với những trường hợp đáng ngờ, đang trong diện xác minh vẫn phải giải trình những vấn đề liên quan đến mình, trong đó có những tài sản của con cái, người thân trong gia đình, chiểu theo lẽ thường của cuộc sống và với trách nhiệm đảng viên không thể không biết, dù không cụ thể, chi tiết.

Muốn kiểm soát chặt chẽ TSTN thì mọi thu nhập hợp pháp của CBCC cần tính toán để đưa vào lương, với một mức độ bảo đảm cuộc sống ở mức khá so với mặt bằng chung của xã hội. Đồng thời, tăng cường áp dụng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt. Về lâu dài, cần quy định bắt buộc sử dụng phương thức thanh toán không dùng tiền mặt không chỉ đối với các khoản chi từ ngân sách nhà nước mà còn mọi giao dịch khác trong xã hội khi giá trị giao dịch ở mức nào đó trở lên. Rà soát, sửa đổi bổ sung các quy định của pháp luật về tặng quà, nhận quà và nộp lại quà tặng của CBCC theo hướng cấm tuyệt đối nhận quà tặng liên quan đến công vụ, quy định thủ tục đơn giản để tạo điều kiện cho người nhận nộp lại quà tặng có thể chấp hành các quy định. Ngoài ra cần có biện pháp, chế tài khả thi, mạnh mẽ hơn xử lý các hành vi vi phạm quy định của pháp luật về kê khai, giải trình, xác minh TSTN của CBCC.



Minh Anh