Lịch sử cần những diễn giải đẹp

Thứ Sáu, 12/04/2019, 15:19:58
 Font Size:     |        Print
 

Biển tên phố Lê Quảng Ba gây hiểu nhầm ở thành phố Vĩnh Yên (Vĩnh Phúc).

Với mong muốn mang tới những thông tin chắt lọc về văn hóa - lịch sử phổ biến cho cộng đồng, để bù lấp sự khuyết thiếu kiến thức và nâng cao nhận thức, đang có nhiều cách làm sáng tạo và sinh động, có hiệu quả nhất định. Vậy nhưng, trong nhiều trường hợp, sự thiếu cẩn trọng lại mang đến những… tác dụng ngược.

Luận bàn quanh một tấm biển

Không nhiều người biết rõ về Thiếu tướng Lê Quảng Ba. Cũng không nhiều người biết rằng tên ông mới được đặt cho một con đường ở thành phố Vĩnh Yên. Những đóng góp của đồng chí Lê Quảng Ba cho nhân dân, cho đất nước xứng đáng để có một đường phố mang tên ông. Nhưng khi ảnh của tấm biển tên phố Lê Quảng Ba được chia sẻ trên mạng xã hội thì đã gây ra không ít lời đàm tiếu. Nhìn sâu hơn từ sự đàm tiếu này, có thể thấy những điều cần điều chỉnh.

Tấm biển tên phố Lê Quảng Ba có dòng chú thích nhỏ bên dưới (xin chép lại đúng tự dạng): “Lê Quảng Ba (1914 - 1988): quê Hà Quảng, Cao Bằng. Ông là tướng lĩnh người Tây Nguyên, là Tư lệnh đầu tiên của Quân khu Việt Bắc và được phong quân hàm Thiếu tướng”. Chưa kể đến sự ngô nghê của câu chữ và cách viết (viết nghiêng, viết hoa tùy tiện, câu văn lủng củng và lặp từ), những lời đàm tiếu chủ yếu về nội dung “Ông là tướng lĩnh người Tây Nguyên” (?) khi câu trên đã khẳng định quê ông ở Hà Quảng, Cao Bằng. Tiểu sử của ông (đã) được in nhiều lần trên nhiều ấn phẩm đều ghi rõ: Lê Quảng Ba là người dân tộc Tày, ở xã Sóc Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng. Từ năm 1941 đến năm 1960, Lê Quảng Ba chỉ huy quân sự và quân đội ở vùng Việt Bắc và Tây Bắc. Ông chưa bao giờ chiến đấu ở Tây Nguyên. Theo suy đoán chủ quan, câu trên biển tên phố lẽ ra phải được viết là: “Lê Quảng Ba (1914 - 1988): Quê Hà Quảng, Cao Bằng, là người dân tộc Tày, nguyên là Tư lệnh đầu tiên của Quân khu Việt Bắc. Ông được phong quân hàm Thiếu tướng”.

Không chỉ sai ở những biển tên phố, những chỉ dẫn quan trọng hơn ở một số di tích cũng xảy ra tình trạng sai lệch phản cảm tương tự. Những sai sót thật khó giải thích. Chẳng hạn như có tấm bảng ghi “thành tích” của “đồng chí” Ngô Thời Nhiệm (!) thì không rõ lỗi tại “cậu làm biển” hay lỗi của những người soạn, người duyệt nội dung. Chỉ biết cái sai, sau một thời gian, vẫn còn nguyên đó.

Không thể phủ nhận ý định tốt đẹp của những người chủ trương và thực hiện những dòng thuyết minh dưới tên phố là để phổ biến rộng hơn trong cộng đồng những kiến thức lịch sử (dù giản lược) rất đáng tự hào về nhân vật hoặc địa danh được đặt tên tới công chúng rộng rãi. Nhưng, việc phổ biến tri thức lịch sử đến cộng đồng cần tuân thủ nghiêm ngặt những tiêu chí khoa học, chính xác và truyền cảm chứ không thể tùy tiện. Bởi, rất khó để chuyển tải đầy đủ nội dung về một nhân vật hoặc một địa danh lịch sử nổi tiếng, trong khuôn khổ hạn hẹp chỉ khoảng 50 từ do kích thước có hạn của tấm biển. Và vì không thể đầy đủ, nội dung rất dễ trở nên què cụt, phiến diện, thậm chỉ méo mó, bị cắt gọt về câu chữ để “đẽo chân cho vừa giày”.

Ðược biết, Vĩnh Yên từ khi trở thành thành phố loại 2 năm 2016 đã “học tập” Hà Nội trong việc làm biển tên phố như vậy. Tuy nhiên, được coi là một thử nghiệm, chỉ sau một thời gian ngắn, những tấm biển tên phố “có chú thích” ở Hà Nội đã nhận được nhiều ý kiến phản biện không đồng tình và nhanh chóng được gỡ đi, thay thế. Việc này cũng đã bị phê phán là gây lãng phí nguồn tài lực, vật lực của xã hội. Ở Vĩnh Yên thì những tấm biển như vậy vẫn còn nguyên và có lẽ cũng cần cân nhắc giữ hay bỏ để tránh những chuyện bi hài như tấm biển tên phố Lê Quảng Ba.

Mỗi nhân vật hay một địa danh lịch sử được đặt tên là niềm tự hào của cộng đồng ở đó nói riêng và của quê hương, đất nước nói chung. Nhưng muốn hiểu thêm về tiểu sử người được đặt tên phố cần những cách tuyên truyền khác tốt hơn.

Góp thêm một vài ý kiến

Ðể việc tuyên truyền những kiến thức (dù sơ giản) trong cộng đồng về những nhân vật và địa danh lịch sử cần kết hợp nhiều “kênh”. Mỗi “kênh” hướng đến một hoặc một số đối tượng riêng, mang những đặc thù và yêu cầu có nội dung, phương pháp và phương tiện phù hợp. Ðối tượng cần ưu tiên hướng đến là các em học sinh (và qua các em tới gia đình, làng xóm) có thể lồng ghép trong những nội dung giáo dục của nhà trường, tích hợp trong những hoạt động ngoại khóa, trong những cuộc thi, những phong trào… Hướng tới khách du lịch, có thể đặt những bảng thuyết minh ở gần sát biển tên phố, trong đó ghi tương đối đầy đủ và trang trọng những nét chính tiểu sử và những cống hiến của nhân vật, những chi tiết nổi bật nhất của địa danh lịch sử được đặt tên phố. Chung quanh bảng thuyết minh này cũng cần có thêm những kết cấu, trang trí đủ hấp dẫn nhằm “níu chân” du khách đọc và check in cạnh tấm biển. Nội dung và hình thức của biển thuyết minh phải có ý kiến của các nhà sử học và các kiến trúc sư đô thị có uy tín. Không nhất thiết phố nào cũng phải có một tấm biển như vậy nhưng nếu chọn những nhân vật lịch sử tiêu biểu, chọn những địa danh nổi bật và được dựng ở những vị trí phù hợp thì những tấm biển thuyết minh đó có thể làm tăng thêm nhiều sự trang trọng cho tuyến phố, làm đẹp thêm cho cảnh quan đô thị nói chung. Ðây là việc không quá khó.

THIÊN PHƯƠNG