Di sản đặc sắc tích hợp nhiều giá trị

Thứ Bảy, 24/03/2018, 04:30:41
 Font Size:     |        Print
 

Ôm chứa nhiều giá trị đặc sắc, nhưng di sản Then đang đứng trước nguy cơ mai một và biến dạng.

Hồ sơ Quốc gia Thực hành Then Tày - Nùng - Thái ở Việt Nam đang được đệ trình UNESCO xét ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Hàm chứa “vũ trụ”, các giá trị văn hóa, nghệ thuật đỉnh cao của người Tày – Nùng – Thái Việt Nam, Nghi lễ Then có nhiều yếu tố để UNESCO vinh danh.

Nhận diện di sản Then

Theo khảo sát sơ bộ, di sản Then hiện có trên 12 tỉnh thành trong cả nước. Nghi lễ đặc trưng của người Tày - Nùng - Thái Việt Nam này chủ yếu tập trung tại các tỉnh khu vực miền núi phía bắc như: Tuyên Quang, Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn… Bên cạnh đó, Then còn có mặt tại nhiều tỉnh thành ở đồng bằng Bắc Bộ như các huyện Lục Ngạn, Yên Thế thuộc tỉnh Bắc Giang. Ðiều thú vị là trong hành trình di dân đi làm kinh tế mới, người Tày, người Nùng đã có mặt rất đông đảo ở Tây Nguyên, chủ yếu là Ðác Lắc, đã mang theo nghi lễ Then đến với miền đất này. Có mặt trong Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, di sản Then đang trên đường xây dựng Hồ sơ Quốc gia đệ trình UNESCO xét vinh danh vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tuyên Quang là tỉnh được “chọn mặt gửi vàng” làm đầu mối xây dựng Hồ sơ quốc gia trình UNESCO.

Cho đến nay, chưa xác định được Then ra đời chính xác vào thời điểm nào trong tiến trình lịch sử của dân tộc nhưng từ lâu, hát Then và cây đàn tính đã trở thành hình ảnh quen thuộc gắn với hoạt động tín ngưỡng, diễn xướng dân gian của người dân tộc Tày - Nùng - Thái ở Việt Nam. Việc nghiên cứu, sưu tầm, tìm hiểu Then suốt thời gian qua vẫn mang tính chất nhỏ lẻ của những cá nhân am hiểu, yêu thích Then chứ chưa thật sự có những công trình mang tầm quy mô quốc gia, quốc tế.

“Kho báu” xứng đáng được vinh danh

GS,TSKH Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội Văn nghệ Dân gian Việt Nam nhìn nhận: “Then là một kho tàng quý báu tàng trữ những giá trị văn học nghệ thuật ngàn đời của ông cha. Then xứng đáng được đề cử để UNESCO công nhận vì những nghệ nhân nắm vững vốn văn hóa quý báu này không còn mấy người nữa”. Thực tế, đã có thời điểm Then được xem là loại hình mê tín dị đoan, không được phổ biến trong đời sống xã hội. Song, trường tồn qua năm tháng, nghi lễ Then vẫn tồn tại, lưu truyền và phát triển. Dù vậy, hiện Then đang đứng trước tình trạng bị mai một. Số nghệ nhân cao tuổi nắm vững di sản Then có thể diễn xướng và truyền dạy Then hiện nay chỉ đếm được trên đầu ngón tay. Ðã vậy, nhiều thế hệ trẻ kế cận lại thiếu hụt trông thấy bởi làm thầy Then vừa khó, lại không phải là nghề “hái ra tiền” trong đời sống hiện đại.

Nhìn chung, đông đảo công chúng Việt Nam đã biết đến hát Then và cây đàn tính. Nhưng thực chất đó chỉ là một cấu tố của nghi lễ Then. Bởi Then là một loại hình văn hóa tín ngưỡng gồm nhiều thành tố, trong đó có cả âm nhạc, nghệ thuật múa, hát Then, thi ca… Nhạc sĩ Ðặng Hoành Loan khẳng định: “Then là nghi lễ tín ngưỡng tâm linh đặc sắc của người Tày – Nùng – Thái Việt Nam. Trong nghi lễ này hàm chứa đầy đủ lượng văn hóa của một cộng đồng người có giá trị nghệ thuật, tâm linh cao. Ðó là di sản tích hợp nhiều loại hình như âm nhạc, văn học, lịch sử, triết học”.

Theo nghiên cứu bước đầu thì hiện trong những bản Then cổ có tới 1.000 câu thơ, trường ca phản ánh tâm tư, tình cảm, tín ngưỡng của nhiều tộc người ở Việt Nam. Trong trường ca Then còn có nhiều điệu múa tiêu biểu như Sluông chầu, Pay tàng… Ðược biết, từ những năm 50 của thế kỷ trước, Viện Âm nhạc đã có những cuốn băng ghi âm, tư liệu về Then với sự tham gia của nhiều nhà nghiên cứu âm nhạc và các nghệ nhân cao tuổi… Với những tiền đề đó, Hồ sơ Quốc gia Then hứa hẹn sẽ đem đến nhiều hy vọng được UNESCO vinh danh trong một tương lai không xa.

Tuấn Phong