Tiếng kêu cứu từ các dòng sông

Thứ Bảy, 07/07/2018, 15:14:13
 Font Size:     |        Print
 

Sạt lở nghiêm trọng tại xã Hoàng Hanh (TP Hưng Yên).

Kỳ II: Phía sau những chiếc vòi rồng

Hậu quả của việc khai thác thiếu kiểm soát, ồ ạt, nạn “cát tặc” hoành hành là hàng nghìn héc-ta bờ bãi, đất canh tác, công trình nhà cửa của người dân trôi sông. Trong khi chính quyền cơ sở không đủ điều kiện xử lý các đối tượng làm ăn phi pháp, đòi hỏi các cơ quan chức năng cấp cao hơn phải có biện pháp đủ mạnh, giúp các tuyến sông bình yên trở lại.

Nước mắt vùng sạt lở

Bãi bồi lở nhiều lắm rồi, nói thế rồi bà Trần Thị Thắm, Trưởng thôn Nam Tiến, phường Hồng Châu (thành phố Hưng Yên, tỉnh Hưng Yên) lọc cọc đạp xe đạp dẫn tôi ra mép sông Hồng. Chỉ tay xuống khu vực sạt lở cách cầu Yên Lệnh không xa, bà Thắm thảng thốt: “Người ta dùng máy bơm vòi công suất lớn bơm hút cát từ dưới lên. Nếu không có cách ngăn chặn triệt để, thì không chỉ hơn 10 héc-ta hoa màu trôi sông đâu, mà sẽ lở dần, lở dần. Ngay cả cây cầu Yên Lệnh kia cũng sẽ bị đe dọa”.

Dù không phải lần đầu chứng kiến cảnh tượng sông lở, bãi bồi, hoa màu trôi sông, nhưng ập vào mắt tôi là thảm cảnh xót xa đến quặn lòng. Một số hộ dân đang làm đồng thấy chúng tôi cũng chạy ra thăm dò. Ánh mắt của người nông dân chợt đánh sang phía bà Trưởng thôn. Mắt bà Thắm ầng ậc nước khi nhớ về những thửa ruộng trồng hoa màu, một số loại hoa quả xanh tốt trước đây, chia sẻ, Nam Tiến có 1.568 nhân khẩu, chủ yếu sống bằng nghề nông nghiệp. Rồi bà khóc thành tiếng: “Có người ra ngăn cản, trông đất của mình còn bị xã hội đen dọa đánh và phá hoa màu. Sao bọn chúng ác ôn thế?!”.

Là nữ trưởng thôn hiếm hoi của Hưng Yên, dù chỉ nhận được mỗi tháng hơn một triệu đồng phụ cấp, nhưng bà Thắm chẳng nề hà khó khăn. Trong những ngày địa phương diễn ra tình trạng lộn xộn, mất an ninh trật tự vì nạn “cát tặc”, đám thanh niên lạ mặt vào đầu thôn mắc võng nằm, theo dõi động thái của người dân và cơ quan chức năng. Chính bà đã động viên nhân dân đoàn kết, kiến nghị, tìm cách đẩy đuổi các đối tượng này.

Men theo những con đường liên xã, liên thôn lắt léo, tôi tìm về Hà Châu (xã Hoàng Hanh) - một thôn nhỏ nằm sát mép sông Hồng. Vùng quê đang mùa gặt, ông Đoàn Văn Thập, Phó Trưởng thôn Hà Châu tạm gác công việc, dẫn tôi đi thực địa vùng sạt lở. Vạch những thân ngô đang kỳ đóng hạt, chỉ tay vào vết nứt trên mặt bằng ruộng, khi đất ở mép sông cứ bị hạ thấp dần với vẻ tiếc nuối, ông bảo: Đất của bà con thôn Hà Châu không phải bãi bồi, mà là “bờ xôi ruộng mật” được Nhà nước giao cho để canh tác. Nhưng những chiếc vòi hút to như cơ thể người xục xạo, làm sao bờ bãi không tụt xuống nước. Không còn đất canh tác thì không biết 700 khẩu của thôn sẽ sống thế nào?

Tìm hiểu ở các xã khác, tình trạng cũng chẳng khá hơn, khi chính quyền cơ sở và người dân đều “là chuyện nhỏ” đối với những đối tượng làm ăn bất chính. Như tại xã Tân Hưng, sau nhiều năm sạt lở đã mất hơn 100 mẫu ruộng, chiếm 30% diện tích canh tác của thôn Lê Lợi và Quyết Thắng. Các xã Quảng Châu, phường Lê Lợi cũng sạt mất mấy chục mẫu hoa màu. Ngược lên các xã Chí Tân, Đức Hợp (huyện Kim Động), Đại Tập (huyện Khoái Châu), tình hình sạt lở, sụt lún cũng diễn ra nghiêm trọng.

Thay đổi dòng chảy - mất mát khó lường

Hậu quả lớn hơn thế mà các cơ quan chức năng ở Hưng Yên đã biết, đó là việc người dân phải… chạy lở. Ông Trần Văn Sáng, Phó Chủ tịch UBND xã Đức Hợp (Kim Động) chia sẻ câu chuyện, từ năm 1987 đến năm 2003, sông Hồng thay đổi dòng chảy đã cuốn mất ba làng, buộc người dân phải tiến vào sát chân đê mua đất ở tạm. Đến năm 2005, cơ quan chức năng xây dựng hệ thống kè nên khu vực này mới không bị lở nữa. Song, tai họa vẫn chưa buông tha, mấy năm nay doanh nghiệp (được cấp phép) tại xã Mộc Bắc, thuộc địa phận huyện Duy Tiên (Hà Nam) ở bờ bên kia khai thác cát; Công ty Thành Phát Hưng Yên (được cấp phép khai thác đất cát làm gạch) khiến đất đai thôn Phú Mỹ đã sạt lở rất nặng vào mùa mưa 2017. Với hành vi khai thác vượt mức trong giấy phép, Công ty Thành Phát Hưng Yên đã bị Sở Tài nguyên - Môi trường (TN-MT) Hưng Yên phạt số tiền 30 triệu đồng.

Bám địa bàn, bám dân và tìm hiểu tâm tư họ, nhiều người dân chân chất, mộc mạc ở hai bờ sông Lam (tỉnh Nghệ An) chỉ mong được an yên để làm ăn. Một trong những nơi chịu ảnh hưởng nặng nề của thay đổi dòng chảy, nước lấn bờ là xã Thanh Khai (Thanh Chương) có 25 ha đất bờ xôi ruộng mật. Đến nay, toàn xã chỉ còn khoảng 16 ha. Theo chân người dân xã Thanh Khai ra bãi bồi ven sông Lam, chúng tôi không khỏi giật mình khi đất dưới chân đang bị nứt từng tảng. Chốc chốc lại nghe tiếng đổ ầm của đất, ngoảnh lại chỉ thấy sủi tăm bọt nước. Sông đã ngoạm sâu vào bãi ngô xanh tốt của xã, không ai còn dám đi sát bờ. Ông Văn Đình Khoa (xóm Chùa) cho hay: “Bên lở, bên bồi, đó là quy luật của tự nhiên. Nhưng rõ ràng, việc bờ sông đang ngày càng lấn sâu vào đất sản xuất có sự tác động không nhỏ của hoạt động khai thác cát sỏi thổ phỉ diễn ra trong thời gian dài. Chúng tôi đã nhiều lần kiến nghị các cơ quan chức năng phải chấm dứt tình trạng này nhưng không ăn thua. Nếu cứ chĩa thẳng vòi rồng hút cát vào khu vực gần bờ thì sạt lở là điều đương nhiên”.

Nói về mức độ nguy hiểm, TS Hồ Việt Cường (Viện Khoa học Thủy lợi Việt Nam) cho biết: “Việc khai thác cát trên sông thường gây ra các biến động lớn về hình dạng, độ dốc của lòng dẫn, làm thay đổi hàm lượng bùn cát, nguy cơ phá vỡ trạng thái cân bằng tương đối giữa lòng dẫn và dòng chảy”. Đồng quan điểm ấy, GS, TS Vũ Trọng Hồng, nguyên Chủ tịch Hội Thủy lợi Việt Nam cho biết thêm việc khai thác cát tràn lan làm vỡ đệm cát ở đáy sông, làm đáy sông tụt xuống, điển hình như ở hạ lưu sông Hồng đã bị hạ thấp 2 m. Hơn thế, theo quy định, đơn vị sau khi hết hạn khai thác phải phục hồi môi trường, nhưng việc này cũng bị buông lỏng. Điều đáng lo lắng nữa là hầu hết các tỉnh có hoạt động khai thác cát đều chưa có đánh giá tổng thể tác động môi trường.

Có chuyên gia còn chỉ ra, nạn khai thác tận thu, thiếu quy hoạch chẳng khác nào ăn vào da thịt mình. Ngay cả những nơi không có hoạt động khai thác cát cũng có thể bị lở bờ. Cụ thể như ở nơi diễn ra khai thác, đáy sông bị khoét sâu, khi nước lên, cát bị giữ lại ở những hố sâu đó, khiến cho ở hạ nguồn xa hàng chục km bị “đói cát”, dẫn đến sạt lở.

Chính quyền cơ sở bất lực?

Một buổi sáng giữa tháng 6-2018, khi gió Lào bỏng rát đã tràn về, ông Nguyễn Sỹ Việt, xóm 6, xã Vĩnh Sơn (Anh Sơn, Nghệ An) hớt hơ hớt hải chạy vào trụ sở UBND xã thông báo: “Có 2-3 tàu đang hút cát ngay dưới mép sông đoạn qua xã, với nhiều chiếc vòi hút tự chế rất to. Tôi và một số người dân đã tập trung đứng trên bờ, hô hào, xua đuổi nhưng họ không đi còn tỏ thái độ thách thức”. Nhận tin, UBND xã Vĩnh Sơn tổ chức lực lượng công an xã, dân quân tự vệ… ra bờ sông. Sau một hồi kêu gọi không thành, bất đắc dĩ một số người dân đã dùng đá ném xua đuổi các đối tượng mới chịu rời đi. Trong khi đó, chiếc thuyền máy của xã Vĩnh Sơn vẫn nằm yên tại trụ sở UBND xã.

- Vì sao xã không dùng thuyền áp sát để xử lý? - Tôi hỏi.

Ông Phan Bá Khanh, Phó Chủ tịch UBND xã Vĩnh Sơn rầu rĩ: “Không ăn thua chú ơi! Thuyền mình bé, công suất nhỏ còn thuyền khai thác cát lớn. Thuyền mình chưa ra khỏi bờ thì họ đã cao chạy xa bay. Mà nếu có áp sát được thì cũng chẳng làm được gì họ. Thuyền mình chở được vài ba người, lên đó không đủ sức bắt giữ”. Ông Khanh cho biết thêm, từ năm 2009, trước nạn khai thác cát trái phép diễn ra rầm rộ, UBND xã Vĩnh Sơn quyết tâm đẩy đuổi nên trích ngân sách mua chiếc thuyền máy hàng chục triệu đồng. Nhiều lần thuyền của xã áp sát các đối tượng nhưng bị chống trả quyết liệt.

Thực trạng tương tự cũng diễn ra tại xã Thanh Khai (Thanh Chương) và một số địa phương tại Nghệ An. Trước nạn “cát tặc” người dân đành bất lực còn chính quyền cấp xã cũng không thể cáng đáng nổi khi không có phương tiện bảo đảm. “Thuyền của xã vừa áp được thuyền khai thác cát thì các đối tượng dùng sào xô cán bộ ngã xuống sông”, ông Văn Đình Hiếu, Phó Chủ tịch UBND xã Thanh Khai thông tin thêm.

Lo lắng trước những thiệt hại hoa màu, đất đai của người dân địa phương, ông Bùi Văn Cường, Trưởng phòng TN-MT thành phố Hưng Yên chia sẻ nỗi khó khăn trong quá trình xử lý vi phạm: “Chúng tôi chỉ phối hợp mà không tự đi bắt phạt được. Lực lượng công an mới có khả năng kiểm tra, xử lý trực tiếp”. Ở cấp cao hơn, Sở TN-MT Hưng Yên là đơn vị quản lý chính về hoạt động khai khoáng, song ông Phạm Nam Lượng, Phó Giám đốc Sở TN-MT Hưng Yên thừa nhận, cán bộ quản lý về khoáng sản của sở còn rất yếu so với yêu cầu, nhiệm vụ; không có phương tiện tàu, thuyền, thiết bị phục vụ kiểm tra, thanh tra, giám sát.

(Còn nữa)

Ông Nguyễn Khánh Nguyện, Phó Trưởng phòng TN-MT thành phố Nha Trang nêu những khó khăn: Chúng tôi chưa có phương tiện. Khi đi bắt cát tặc thì phải đi mượn thuyền. Cơ quan chúng tôi có một chiếc, nhưng để đi được thì phải phối hợp, mà lúc đó thì đông người lắm, bị lộ ngay!

DIÊN KHÁNH - VŨ NGUYÊN