Thực hiện Nghị quyết T.Ư 4, khóa XII về xây dựng, chỉnh đốn Đảng

Bịt lỗ hổng trong mua bán, sáp nhập ngân hàng

Thứ Ba, 21/11/2017, 03:30:59
 Font Size:     |        Print

Để chương trình cơ cấu lại hệ thống các ngân hàng thương mại (NHTM) nói chung, hoạt động mua bán, sáp nhập các NHTM nói riêng đi vào thực chất, rất cần hoàn thiện, khắc phục những hạn chế, bất cập đã, đang và sẽ xuất hiện trong tất cả các khâu của hoạt động này. Nhất là cần ngăn ngừa triệt để tình trạng "lợi dụng, lạm dụng chức vụ, quyền hạn được giao để dung túng, bao che, tiếp tay cho tham nhũng, tiêu cực" như Nghị quyết T.Ư 4, khóa XII đã nêu.

Bản chất của cơ cấu lại hệ thống các NHTM nói chung, mua bán, sáp nhập NHTM nói riêng là thay đổi chủ sở hữu của các NHTM yếu kém, thay vào đó là những chủ sở hữu mới mạnh hơn, có khả năng và trình độ hơn, bảo đảm hoạt động ổn định, lành mạnh và sự phát triển của NHTM mới hình thành sau khi mua bán, sáp nhập. NHTM là một định chế tài chính trung gian sử dụng vốn huy động từ xã hội để cho vay và cung cấp các dịch vụ ngân hàng cho nền kinh tế cho nên hoạt động của mỗi NHTM rất phức tạp, chứa đựng hàng loạt rủi ro, đặc biệt là rủi ro hệ thống, nghĩa là rủi ro ở một NHTM có thể lây lan ra toàn hệ thống tài chính của một quốc gia, một khu vực, thậm chí toàn cầu tương tự như hiệu ứng đô-mi-nô.

Vì vậy, việc thay thế các chủ sở hữu cũ bằng các chủ sở hữu mới của mỗi NHTM cổ phần thông qua mua bán, sáp nhập cần được tiến hành một cách thận trọng, đúng người, đúng việc theo một quy trình chặt chẽ, bảo đảm công khai, minh bạch và được giám sát liên tục bởi các cơ quan chức năng, hạn chế đến mức thấp nhất tình trạng thao túng, thôn tính, chiếm đoạt bất hợp pháp, trục lợi và lợi ích nhóm xâm phạm lợi ích của toàn xã hội. Tiêu cực trong mua bán, sáp nhập ngân hàng không chỉ ảnh hưởng xấu đến hệ thống tài chính, đến phát triển kinh tế mà còn tạo ra nguy cơ gây bất ổn xã hội do mỗi NHTM cổ phần có quy mô vốn điều lệ hàng nghìn tỷ đồng, quy mô tài sản từ hàng chục đến hàng trăm nghìn tỷ đồng hoặc hơn nữa với số lượng khách hàng có thể lên tới hàng chục nghìn người, hàng nghìn doanh nghiệp trên khắp cả nước và cả ở nước ngoài.

Từ thực tiễn mua bán, sáp nhập NHTM trên thế giới và ở Việt Nam những năm qua có thể nhận ra những lỗ hổng lớn và biện pháp khắc phục như sau:

Thứ nhất, mua bán, sáp nhập bằng tiền “ảo”, vốn “ảo” hay việc một nhóm người, thậm chí một vài cá nhân tiến hành mua bán, sáp nhập NHTM quy mô hàng nghìn tỷ đồng, song thực tế tiềm lực tài chính rất hạn chế và số vốn thực dành để mua bán, sáp nhập ngân hàng thấp xa so với báo cáo công khai. Thông qua các thủ thuật tài chính tinh vi, họ thực hiện mua bán, sáp nhập ngân hàng theo mô hình “mượn đầu heo nấu cháo”, nghĩa là dùng tiền của người khác, của doanh nghiệp, tổ chức khác, thậm chí của ngay chính ngân hàng mà họ định mua bán, sáp nhập để thôn tính, giành quyền kiểm soát, làm chủ ngân hàng mà hầu như không phải bỏ ra một đồng vốn nào của mình. Hậu quả tất yếu của những vụ mua bán, sáp nhập kiểu này là những vấn đề yếu kém của NHTM bị mua bán, sáp nhập không những không được xử lý mà còn phát sinh thêm những rắc rối, những vấn đề phức tạp mới do “ông chủ” mới của NHTM không những không có thực lực mà thậm chí còn âm mưu rút ruột nốt phần tài sản còn lại của NHTM, biến NHTM “con bệnh” thành ngân hàng “xác sống”.

Nhằm đối phó với những nhà đầu tư “ảo”, những “ông chủ” ngân hàng giả hiệu thì công cụ quan trọng hàng đầu là kiểm soát dòng tiền và công khai minh bạch tài chính. Những thủ đoạn tài chính lắt léo, lòng vòng, mờ ám sẽ bị phát giác và sớm lộ tẩy nếu cơ quan chức năng có khả năng kiểm soát dòng tiền một cách chặt chẽ và hiệu quả trong môi trường tài chính, tiền tệ công khai, minh bạch và hệ thống thông tin thị trường thông suốt, đầy đủ. Bên cạnh đó, công khai, minh bạch tài chính và kiểm soát dòng tiền còn hỗ trợ tích cực cho hoạt động chống rửa tiền và chống tham nhũng.

Thứ hai, xác định sai các quyền và nghĩa vụ của NHTM bị mua bán, sáp nhập nhằm chiếm đoạt NHTM với giá rẻ, cưỡng ép biến NHTM đó thành công cụ phục vụ lợi ích của một nhóm thông qua tước đoạt tài sản của người khác. Hiện tượng phổ biến là phóng đại các nghĩa vụ, khó khăn, tài sản nợ, nợ xấu của NHTM đồng thời đánh giá thấp các khả năng, cơ hội, tài sản có của NHTM đó, thậm chí tung tin đồn thất thiệt làm mất uy tín của NHTM, của chủ sở hữu hiện hữu,... để dễ bề thôn tính ngân hàng với giá rẻ mạt. Lỗ hổng này có tác hại lớn về kinh tế - xã hội do vừa gây thiệt hại cho người chủ chân chính của NHTM, đẩy họ vào tình thế khó khăn quá mức so thực tế, vừa thêm vào đội ngũ chủ sở hữu ngân hàng những kẻ tham lam, vô đạo đức, theo đó làm rối loạn và méo mó hệ thống các NHTM, làm giảm niềm tin vào hệ thống tài chính và suy giảm uy tín của hệ thống NHTM. Biện pháp hữu hiệu để ngăn chặn hành vi chiếm đoạt thôn tính NHTM với giá rẻ mạt là thực hiện kiểm toán độc lập đánh giá tài sản của NHTM trước khi thực hiện mua bán, sáp nhập đi đôi với công khai, minh bạch tài chính với cơ chế, quy trình bảo đảm tính cạnh tranh, chống tình trạng độc quyền, chống chỉ định trong lựa chọn những người chủ mới của NHTM sau khi mua bán, sáp nhập. Bên cạnh đó, sự công tâm, công bằng của cơ quan chức năng và sự kiểm tra, giám sát chặt chẽ của Nhà nước cả trước, trong và sau khi thực hiện mua bán, sáp nhập NHTM là điều kiện không thể thiếu để lỗ hổng này được bịt chặt nhất và kịp thời nhất.

Thứ ba, sở hữu chéo và độc chiếm ngân hàng là lỗ hổng tồn tại ở một số NHTM cả trước và sau khi thực hiện mua bán, sáp nhập. Do vai trò và tính chất đặc biệt của NHTM trong nền kinh tế - tài chính cho nên các quy định về an toàn của NHTM là rất chặt chẽ và được theo dõi tuân thủ rất nghiêm ngặt. Chẳng hạn, ở nước ta, mỗi tổ chức không được sở hữu quá 20%, còn mỗi cá nhân không được nắm giữ quá 5% vốn điều lệ của một NHTM. Các quy định pháp luật về bảo đảm an toàn trong cho vay đối với những đối tượng là người thân, người có liên quan với các “ông chủ” ngân hàng, về quan hệ sở hữu và quản trị NHTM cũng đã được ban hành với nội dung rõ ràng và phù hợp chuẩn mực, thông lệ quốc tế. Tuy nhiên, lỗ hổng chủ yếu lại ở khâu thực hiện, ở việc chấp hành các quy định pháp luật với không ít các trường hợp vi phạm, thậm chí vi phạm nghiêm trọng các quy định pháp luật về sở hữu NHTM. Tình trạng vi phạm càng nghiêm trọng hơn khi được khuếch đại bởi các sai phạm trên thị trường chứng khoán, sai phạm trong đầu tư và thoái vốn ngoài ngành của các tập đoàn, tổng công ty nhà nước, trong cổ phần hóa các NHTM nhà nước, trong thành lập mới các NHTM, chuyển đổi NHTM nông thôn thành NHTM đô thị, trong tín dụng cho vay có và không có tài sản bảo đảm, trong xử lý nợ xấu, trong phát hành các công cụ nợ, trong quản trị ngân hàng và doanh nghiệp phi ngân hàng, trong thanh tra giám sát ngân hàng... Kết quả là một số NHTM rơi vào tay một nhóm người, thậm chí một cá nhân, vi phạm nguyên tắc quản trị ngân hàng, dẫn đến hiện tượng thao túng, biến NHTM thành sân sau của doanh nghiệp, vi phạm các quy định về cho vay, đặc biệt là cho vay quy mô lớn vào những lĩnh vực rủi ro cao khiến NHTM trở thành đối tượng buộc phải mua bán, sáp nhập.

Kiểm soát dòng tiền là công cụ hữu hiệu nhất để chặn đứng và bịt chặt lỗ hổng trong sở hữu NHTM. Nếu kiểm soát tốt dòng tiền thì có thể kịp thời phát hiện và ngăn chặn tình trạng sở hữu chéo, tình trạng một vài cá nhân thao túng cả NHTM thông qua tỷ lệ sở hữu cổ phần của mình, của bố mẹ, vợ chồng, người thân, của một số, thậm chí hàng loạt doanh nghiệp mà chính họ nắm cổ phần chi phối, có khi là chủ sở hữu duy nhất. Ngoài quy trình hợp lý, đồng bộ và khả thi với sự trợ giúp của công nghệ thông tin thì môi trường tài chính công khai, minh bạch chính là điều kiện đủ để bảo đảm hiệu quả kiểm soát dòng tiền, hạn chế vi phạm các quy định về sở hữu trong NHTM. Bên cạnh đó, năng lực, trình độ và phẩm chất của cơ quan thanh tra, giám sát ngân hàng đóng vai trò đặc biệt quan trọng.

Những lỗ hổng trong mua bán, sáp nhập NHTM luôn tồn tại và có thể xuất hiện thêm những lỗ hổng mới do các điều kiện khách quan và chủ quan thay đổi trong khi các lỗ hổng mới hoặc chưa được bịt chặt hoặc bịt chưa chắc chắn. Mua bán, sáp nhập NHTM chỉ lành mạnh, hiệu quả khi và chỉ khi thiết lập được thể chế mua bán, sáp nhập NHTM đồng bộ, có hiệu lực pháp lý cao, có nội dung đầy đủ, khoa học và khả thi.

TS VŨ ĐÌNH ÁNH

Chia sẻ