Thấp thỏm nguy cơ sạt lở

BÀI & ẢNH: THÀNH NAM, HÀ NGUYỄN

Thứ năm, 14/06/2018 - 09:06 AM (GMT+7)
Font Size   |         Print

Chính quyền và người dân vùng ĐBSCL luôn phải gồng mình chống chọi với sạt lở.

Những năm gần đây, tại khu vực đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), tình trạng sạt lở bờ sông diễn ra bất thường, không theo quy luật. Biến đổi khí hậu, nước biển dâng, thượng nguồn các con sông bị chặn dòng chảy, tình trạng khai thác cát quá mức… khiến sạt lở ngày càng nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sinh kế và điều kiện sống của hàng triệu hộ dân.

Sạt lở ngày càng nghiêm trọng

Chỉ từ đầu tháng 5 đến nay, hàng loạt vụ sạt lở diễn ra trên diện rộng ở khu vực ĐBSCL và chưa có dấu hiệu dừng lại. Mới đây nhất, ngày 11-5, sạt lở lan rộng tại đoạn ngã ba sông Ô Môn chảy qua khu vực Thới Lợi (phường Thới An, quận Ô Môn, TP Cần Thơ), khiến hàng chục hộ dân phải di dời khẩn cấp.

Sự việc tương tự cũng xảy ra tại kênh Hai Quý (thuộc phường Thành Phước, thị xã Bình Minh, Vĩnh Long) ngày 8-5, khiến bảy hộ dân phải khẩn trương di dời. Cùng chung cảnh ngộ, nhiều hộ dân thuộc ấp Phú Thạnh (thị trấn Mái Dầm, huyện Châu Thành, Hậu Giang) sống bên bờ sông Cái Côn đang phải bám trụ lại những căn nhà nằm chơi vơi bên sông sau vụ sạt lở lớn ngày 4-5 vừa qua.

Tình trạng sạt lở nghiêm trọng ở Vĩnh Long, Cần Thơ, Bạc Liêu, Cà Mau, Hậu Giang… được dự báo có nguy cơ xảy ra nhiều với mức độ nặng nề hơn trong thời gian tới.

Tại TP Hồ Chí Minh hiện có 40 vị trí có nguy cơ sạt lở gồm: 23 vị trí đặc biệt nguy hiểm, 16 vị trí nguy hiểm và một vị trí bình thường. Thành phố hiện có các dự án chống sạt lở như: Xây dựng kè chống sạt lở khu vực rạch Giồng Ông Tố (quận 2); chống sạt lở kênh Thanh Đa (quận Bình Thạnh); kè chống sạt lở kênh Tẻ (quận 4); kè chống sạt lở rạch Tôm, kè bờ hữu sông Mương Chuối, kè chống sạt lở rạch Dơi - sông Kinh và kè chống sạt lở bờ hữu kênh Cây Khô (huyện Nhà Bè); kè bảo vệ bờ sông khu vực ngã ba sông Bến Lức - kênh Xáng (huyện Bình Chánh)... Dự kiến, năm 2018 sẽ triển khai thi công 10 dự án (11 công trình) có quy mô gần 5 km kè bờ sông, kênh, rạch tại quận Bình Thạnh và các huyện Nhà Bè, Bình Chánh, Cần Giờ.

Theo thống kê của Viện Khoa học thủy lợi (KHTL) Miền Nam, tại ĐBSCL hiện có 513 điểm sạt lở bờ sông với tổng chiều dài 520 km, trong đó có 24 điểm sạt lở đặc biệt nguy hiểm, tổng chiều dài 65 km; 143 điểm sạt lở nguy hiểm, tổng chiều dài 98 km; 346 điểm sạt lở bình thường, tổng chiều dài 357 km. Đặc biệt, tại các khu vực thuộc các tỉnh phía thượng nguồn sông Cửu Long như: An Giang, Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ, thường xảy ra các đợt sạt lở mạnh, nguy hiểm đe dọa đến tính mạng, công trình cơ sở hạ tầng, nhà cửa của Nhà nước và nhân dân.

Đối với tình hình bờ biển, qua kết quả nghiên cứu, điều tra cho thấy, trên tổng số 774 km chiều dài bờ biển đoạn từ TP Hồ Chí Minh đến Kiên Giang có 44 khu vực xảy ra tình trạng xói bồi, trong đó có 24 khu vực bị xói lở, bốn khu vực xói bồi xen kẽ và 16 khu vực bồi tụ. Điều đáng nói, xói lở bờ biển đã và đang diễn ra mạnh mẽ, gần như không có khả năng phục hồi, dẫn đến diện tích mất đất không có khả năng phục hồi tăng mạnh. Từ năm 2005 đến nay, trung bình mỗi năm mất đi 300 ha đất do tình trạng xói bờ biển.

Theo Viện KHTL Miền Nam, hiện tượng sạt lở không chỉ xảy ra vào mùa lũ mà còn xuất hiện cả mùa khô. Điều này vẫn đang diễn ra rộng khắp, từ các tuyến sông chính đến hệ thống kênh, rạch, với mức độ sạt lở ngày càng lớn. Bên cạnh đó, hầu hết các khu vực bờ biển ở ĐBSCL cũng bị xói lở với nhiều mức độ khác nhau. Trong đó, những đoạn bờ biển có tốc độ xói lở mạnh (từ 30 đến 100 m/năm) là xã Tân Thành (Tiền Giang); Đông Hải (Trà Vinh); Gành Hào (Bạc Liêu)…

Về nguyên nhân, theo Tổng cục Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn), tình trạng xói lở bờ sông, bờ biển do hiện tượng tự nhiên địa chất và sự bồi lắng xảy ra ở những đoạn sông cong. Ngoài ra, nạn khai thác cát trái phép, phương tiện đường thủy chở quá tải cũng làm gia tăng nguy cơ gây xói lở. Mặt khác, công tác quản lý chưa tốt của chính quyền địa phương và cơ quan chức năng liên quan đối với hành vi xâm chiếm bãi, lòng sông để xây công trình, nhà ở khiến sạt lở chưa được kiểm soát.

Viện Nghiên cứu Biến đổi khí hậu (Trường đại học Cần Thơ) thì cho biết, thời gian gần đây, việc khai thác nước ngầm quá mức để nuôi trồng thủy, hải sản đã gây ra hiện tượng lún, sụt đất trên diện rộng. Mặt khác, nước biển dâng làm các yếu tố về sóng và dòng chảy ven bờ tăng lên tác động mạnh hơn vào bờ biển gây sạt lở. Đáng bàn hơn cả là lượng phù sa mịn và cát bị mất đi do khai thác trên sông Mê Công và trên các sông trong vùng ĐBSCL ngày càng nghiêm trọng. Dự báo, khi các đập thủy điện ở hạ lưu sông Mê Công hoàn tất, lượng phù sa mịn sẽ giảm mạnh, còn lượng cát sỏi di chuyển ở đáy sông sẽ hoàn toàn bị các đập giữ lại. Khi đó, tình trạng sạt lở sẽ diễn ra dữ dội hơn.

Còn bao nhiêu ngôi nhà bị sạt lở cuốn trôi tại vùng ĐBSCL.

Cần quy hoạch tổng thể

Để làm tốt công tác phòng, chống tình trạng sạt lở đang diễn ra mạnh ở ĐBSCL, theo Viện KHTL Miền Nam, trước hết, cần tập trung đẩy mạnh việc trồng, bảo vệ, phát triển rừng ngập mặn và hệ thống đê nhỏ ven biển, vì biện pháp này ít tốn kém mà đem lại hiệu quả cao. Đối với việc chống sạt lở bờ sông, rạch, cần chú trọng các giải pháp phi công trình, ứng dụng thử nghiệm các loại vật liệu, công nghệ mới thân thiện môi trường. Đặc biệt, đẩy mạnh công tác liên kết vùng để tối ưu hóa phòng, chống sạt lở là bước đầu tiên trong tiến trình bảo vệ, phát triển bền vững toàn vùng.

Về giải pháp, TS Trần Bá Hoằng, Viện trưởng KHTL Miền Nam cho rằng, thứ nhất, các bộ, ngành liên quan và chính quyền địa phương cần triển khai những chương trình quan trắc, khảo sát đánh giá và các nghiên cứu để xem xét đánh giá toàn diện trên một phạm vi rộng, đề cập đầy đủ các yếu tố tác động gây ra xói bồi phức tạp của từng đoạn đường bờ biển, bờ sông. Thứ hai, cần phối hợp các nước ở thượng nguồn sông Mê Công nhằm có những giải pháp phù hợp bảo đảm nguồn phù sa cung cấp cho toàn vùng. Đối với các địa phương, cần quản lý chặt chẽ việc xây dựng các công trình ven sông để hạn chế chất tải lên bờ sông, kênh, rạch và gây cản trở dòng chảy; khoanh vùng và cắm mốc giới hạn hành lang sạt lở nguy hiểm để lập kế hoạch di dời, bố trí tái định cư, sớm ổn định cuộc sống cho các hộ dân.

PGS, TS Lê Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Nghiên cứu biến đổi khí hậu (Trường đại học Cần Thơ) cho rằng, trước hết, cần chấm dứt ngay tình trạng khai thác cát bừa bãi và vô tội vạ hiện nay; đồng thời, cần có nghiên cứu đề xuất các giải pháp thay thế cát san lấp và cát xây dựng. Đặc biệt, xây dựng các bản đồ cảnh báo sạt lở, giới hạn việc quy hoạch bố trí dân cư, khu công nghiệp và các công trình ven sông có nguy cơ sạt lở cao. Để ứng phó và thích nghi với biến đổi khí hậu, cần chú trọng phát triển các công nghệ xanh như: phát triển công nghiệp xanh, sử dụng nguồn năng lượng tái tạo, điện gió, năng lượng mặt trời…

Cũng theo GS, TS Hồ Long Phi, nguyên Giám đốc Trung tâm Quản lý nước và biến đổi khí hậu (WACC - Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh), cần đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng khoa học và công nghệ trong phòng, chống sạt lở; thường xuyên quan trắc, cập nhật cơ sở dữ liệu về sạt lở và thủy văn, hải văn. Song song đó, ngoài thích ứng với biến đổi khí hậu, cần phải vận hành theo quy luật tự nhiên và phát huy các giá trị của hệ sinh thái bản địa, bởi đó là nền tảng cho sự phát triển toàn khu vực.

Nhiều ý kiến từ các chuyên gia và nhà khoa học nghiên cứu về thủy lợi cho hay, giải pháp then chốt là cần chủ động hợp tác quốc tế trong việc quản lý nguồn nước lưu vực sông Mê Công, đồng thời, phối hợp giữa các nước trong sử dụng hợp lý và bền vững nguồn nước trong lưu vực; tham vấn lẫn nhau trong việc xây dựng công trình thủy điện trên dòng chính sông Mê Công.

Thông báo số 185/TB-VPCP của Văn phòng Chính phủ nêu rõ, Thủ tướng Chính phủ đồng ý hỗ trợ 1.500 tỷ đồng từ nguồn dự phòng ngân sách T.Ư năm 2018 cho các tỉnh vùng ĐBSCL để xử lý các khu vực sạt lở cấp bách ảnh hưởng trực tiếp đến khu dân cư tập trung, công trình hạ tầng thiết yếu. Trước đó, Thủ tướng Chính phủ cũng đồng ý về chủ trương bổ sung 1.000 tỷ đồng từ nguồn dự phòng kế hoạch đầu tư công trung hạn 2016-2020 của Chính phủ để hỗ trợ một số địa phương trong vùng tập trung khắc phục sạt lở.