Quảng Ngãi

Hồ nhiều vẫn... khát nước!

BÀI & ẢNH: ĐÔNG HUYỀN

Thứ ba, 15/08/2017 - 09:25 AM (GMT+7)
Font Size   |         Print

Hơn 50 ha ruộng của cánh đồng Thủy Thạch (xã Phổ Cường, Đức Phổ) bỏ hoang vì thiếu nước.

Quảng Ngãi có 121 hồ thủy lợi đang được khai thác, sử dụng phục vụ điều tiết, tưới tiêu cho khoảng 12.500 ha đất nông nghiệp. Nhưng nghịch lý là hồ đập thì nhiều nhưng ruộng đồng vẫn thiếu nước!

Tốn ngân sách nhưng vẫn hạn…

Cánh đồng Vườn Mùi - Cây Gáo (xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, Quảng Ngãi) nằm không xa hồ chứa nước Đá Bàn. Theo thiết kế, dung tích chứa của hồ đạt mức hơn một triệu m³, nhưng hồ luôn trong tình trạng khô hạn. Mực nước chỉ đạt 390.000 m³, và thường “chạm đáy”. Được xây dựng để tưới tiêu cho 100 ha, nhưng thực tế hồ chỉ tưới cho… 38 ha lúa hoa màu. Những cánh đồng chung quanh - chưa đầy ba km² luôn khô hạn, thiếu nước trong mùa khô.

Giữa trưa nắng, bà Huỳnh Thị Lợi cắt cỏ trên đồng Vườn Mùi - Cây Gáo. Cỏ dại lên nhanh sau mưa rào tháng bảy. Nhưng ruộng ngô thì héo úa, thân teo tóp, rũ lá vàng. Bà Lợi nói: “Cánh đồng này, nước lúc có lúc không, nên phải chuyển đổi sang trồng hoa màu. Cố công làm nhưng mưa thì cỏ lên mà nắng thì hoa màu không lên nổi”.

Toàn huyện Mộ Đức có tám hồ chứa phục vụ tưới tiêu cho 750 ha. Nhưng chung quanh đó, có hơn 300 ha thường xuyên thiếu nước quanh năm. Nhiều cánh đồng chỉ cách hồ chứa từ 2-5 km thường xuyên không có nước tưới hoặc trong tình trạng khô hạn cuối vụ. Tương tự, huyện Đức Phổ có 10 hồ chứa nước nhưng hơn 810 ha thường xuyên bị hạn hán, phải chuyển đổi cây trồng hoặc bỏ hoang.

Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT) tỉnh Quảng Ngãi, cả tỉnh có 121 hồ thủy lợi đang được khai thác, sử dụng phục vụ điều tiết, tưới tiêu cho khoảng 12.500 ha. Trong đó, 87 công trình được xây dựng từ năm 1989 trở về trước. Do không đầu tư đồng bộ và thi công chủ yếu bằng phương pháp thủ công nên nhiều công trình hư hỏng, xuống cấp cần sửa chữa, nâng cấp để bảo đảm an toàn và phục vụ nông nghiệp. Từ năm 2010 - 2017, bằng nhiều nguồn vốn khác nhau, tỉnh đã xây mới, sửa chữa và nâng cấp 34 hồ, với tổng kinh phí hơn 422 tỷ đồng. Thế nhưng các công trình hồ chứa chưa phát huy được hết năng lực.

Đơn cử, xã Đức Phú (huyện Mộ Đức) có mật độ hồ chứa nước dày đặc với bốn công trình lớn là Hóc Sầm, Mạch Điểu, Hóc Mít và Lỗ Thùng. Từ năm 2012 đến nay, xã đã đầu tư sửa chữa, nâng cấp với hơn 48,1 tỷ đồng, nhằm bảo đảm an toàn và phục vụ tưới tiêu cho 640 ha lúa, hoa màu. Tuy nhiên, cho đến nay, bốn công trình này chỉ tưới tiêu cho… chưa tới 300 ha. Hơn 100 ha lúa hoa màu của xã luôn khan nước cuối vụ và hằng năm địa phương vẫn phải tốn hơn một tỷ đồng để chống hạn. Theo Chủ tịch UBND xã Đức Phú Nguyễn Bảy, nước trong hồ chỉ đủ đáp ứng một phần cho vụ đông xuân, còn hè thu thì phải đổi cây trồng hoặc bỏ hoang vì hạn hán.

Thực tế một đằng, thiết kế một nẻo

Do điều kiện đặc thù trong yêu cầu phát huy công năng các hồ chứa, các hồ sơ nâng cấp sửa chữa của tỉnh Quảng Ngãi cũng được xem xét tăng thêm kinh phí 30% số vốn khi phê duyệt nhằm nâng cao năng lực, hiệu quả các công trình thủy lợi. Tuy nhiên, có tình trạng tăng thêm kinh phí nhưng không cân nhắc, giám sát dẫn đến đầu tư tràn lan, bất hợp lý. Việc mở rộng diện tích tưới, bảo đảm nước tưới cho tổng diện tích đất lúa, hoa màu đã không hiệu quả như mong đợi.

Trong số 18 hồ chứa có dung tích 1 triệu m3 trở lên do Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Quảng Ngãi quản lý, hầu hết diện tích tưới thực tế không đạt so công suất thiết kế. Sau khi nâng cấp, sửa chữa, nhiều hồ chứa chỉ đạt mực nước ở mức 30-40% so dung tích. Nhiều hồ chứa tưới nước phục vụ chỉ đạt 20-40% so dung tích thiết kế nâng cấp, sửa chữa. Điển hình như hồ Cây Quen, ở xã Hành Tín Tây, theo hồ sơ thiết kế sẽ tưới cho 108 ha nhưng thực tế hồ chỉ tưới cho… 21 ha; hồ Hố Cả ở huyện Minh Long được nâng cấp, sửa chữa năm 2011 với tổng vốn 15 tỷ đồng, được báo cáo khai thác, sử dụng hiệu quả tưới tiêu cho 163 ha, thế nhưng hiện hồ này chỉ tưới cho… 17,2 ha.

Trong khi đó, Giám đốc Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Quảng Ngãi Đặng Huy Lâm cho biết, theo quy định về thủ tục lập hồ sơ, thiết kế thì chủ đầu tư phải khảo sát thực tế, đánh giá hiện trạng và lấy ý kiến tham vấn từ địa phương, cộng đồng dân cư trước khi nâng cấp công trình. Quy trình này bảo đảm cho việc đầu tư công trình đúng với hiện trạng và mục tiêu sử dụng, mang lại hiệu quả cho các địa phương khi khai thác, hưởng lợi từ công trình. Nhưng thực tế tại Quảng Ngãi, nhiều địa phương không tham gia trực tiếp vào quá trình khảo sát thực trạng, năng lực cũng như công năng của công trình sở tại. Tất cả đều do chủ đầu tư, đơn vị thiết kế chịu trách nhiệm thi công.

Còn Phó Chủ tịch UBND huyện Đức Phổ Lê Thanh Tân thì thừa nhận, chủ đầu tư thông qua với huyện về kế hoạch sửa chữa. Còn làm như thế nào, vốn hay quy mô khai thác từ công trình, thì nhà đầu tư khảo sát và chịu trách nhiệm.

Vậy là, trong số 34 hồ chứa được sửa chữa, nâng cấp thì 80% không tích đủ nước, công suất, diện tích tưới không đạt so yêu cầu. Chi phí đầu tư, sửa chữa lớn nhưng công trình không phục vụ tưới tiêu cho nông nghiệp, không phát huy hiệu quả như mong muốn. Giải thích về độ chênh lệch lớn giữa diện tích tưới thực tế và hồ sơ thiết kế, cũng như đánh giá hiệu quả năng lực từ các hồ thủy lợi, Phó Giám đốc Sở NN&PTNT tỉnh Quảng Ngãi Nguyễn Mậu Văn xác nhận: “Có tình trạng công trình khảo sát, làm hồ sơ chưa kỹ. Do trước đây khi đi khảo sát, tài liệu thiếu, người ta dựa vào tỷ lệ bản đồ lớn, không tham vấn cộng đồng, kinh phí ít nên không thể đo vẽ hết. Có một số dự án công trình đầu tư đã đưa nhiệm vụ, diện tích công trình cao hơn để làm rõ hiệu quả công trình để… dễ được phê duyệt vốn”.

Có thể thấy rằng, do thiếu sự tham gia, giám sát của chính quyền địa phương và ngành chức năng, đã dẫn đến những bất hợp lý, độ chênh trong thực tế và không phát huy được hiệu quả đầu tư công. Bản thân các địa phương là nơi hưởng lợi nhưng không tương tác trong quá trình khảo sát, sửa chữa dẫn đến lãng phí lớn về ngân sách. Trong khi đó, hằng năm các địa phương vẫn phải tốn thêm kinh phí cho việc chống hạn. Những năm hạn nặng như năm 2015, số diện tích thiếu nước lên đến 6.000 ha; năm 2016 có 1.500 ha bị hạn hán kéo dài, tập trung ở các huyện Bình Sơn, Đức Phổ… Mỗi năm, tỉnh Quảng Ngãi trích kinh phí từ nguồn T.Ư, ngân sách tỉnh từ 20-50 tỷ đồng để chống hạn. Ngoài ra, các huyện, xã cũng trích kinh phí phòng, chống hạn mỗi năm tới vài chục tỷ đồng. Trong bối cảnh nan giải này, ông Nguyễn Mậu Văn cho biết, giai đoạn năm 2018 đến sau năm 2020, tỉnh Quảng Ngãi dự kiến tiếp tục đầu tư, sửa chữa nâng cấp 37 hồ đập, với tổng kinh phí 338 tỷ đồng.

Biết rằng, việc duy tu, bảo dưỡng công trình thủy lợi là yêu cầu cấp thiết để bảo đảm an toàn cho vùng hạ lưu và nâng cao năng lực phục vụ nông nghiệp. Vì vậy, cần có sự giám sát, đánh giá từng công trình cụ thể để có mức đầu tư vốn hợp lý, tránh dàn trải gây lãng phí cho ngân sách. Ngoài ra, nên có sự vào cuộc của các cơ quan chức năng nhằm đánh giá thực trạng, phát hiện những sai phạm nếu có, để xử lý theo quy định của pháp luật.

Hồ chứa nước Sở Hầu ở xã Phổ Nhơn, huyện Đức Phổ, theo thiết kế sẽ tưới cho 400 ha. Thế nhưng, từ khi hoàn thành đến nay, hồ Sở Hầu chỉ tưới cho 100 ha, bằng một phần tư so hồ sơ thiết kế. Ông Nguyễn Văn Châu, Phó Trạm quản lý thủy nông số 6 (Công ty Quản lý khai thác công trình thủy lợi Quảng Ngãi) khẳng định: “Nhiều năm liền xảy ra thiếu nước hoặc hạn cuối vụ. Hồ này chỉ dựa vào nước mưa nên tổng nguồn nước ở đây không nhiều”.