Đàn Tính 12 dây như... truyền thuyết

TUẤN SƠN

Thứ tư, 20/03/2019 - 02:38 PM (GMT+7)
Font Size   |         Print

Nghệ nhân Dương Thục bên cây đàn Tính 12 dây.

Nghệ nhân Dương Thục ở thị trấn Chợ Rã, huyện Ba Bể (Bắc Cạn) đã chế ra cây đàn Tính tẩu 12 dây như chuyện xưa vẫn kể.

1. Trong giới “mê” Then ở Bắc Cạn, nghệ nhân Dương Thục như cây đa, cây đề với bề dày nghiên cứu, tự học hỏi về đàn Tính, các làn điệu Then. Ông đã miệt mài nghiên cứu, sưu tầm nhiều làn điệu Then cổ. Niềm đam mê nghệ thuật dân gian Tày theo ông suốt thời niên thiếu đến tận bây giờ. Bất kỳ hội hát Then hay lễ nghi nào ở địa phương, khi được biết ông đều lân la tới nghe, ghi chép và dày công nghiên cứu học hỏi.

Thế rồi, ông tiếp cận được với sự tích về cây đàn Tính 12 dây theo truyền thuyết. Ông may mắn sưu tầm, học được bài Then Cốc Tính (Gốc Tính) kể rất hay về sự tích ra đời của cây đàn Tính và nguyên do vì đâu mà đàn Tính bây giờ chỉ còn hai hoặc ba dây. Lời Then cổ kể rằng, thuở trước có anh chàng tên là Xiên Câm, tuổi đã ba mươi mà vẫn chưa lập gia đình. Sống lẻ loi một mình mãi, chàng buồn quá bèn tìm lên Ngọc Hoàng, xin người hướng dẫn làm cây đàn Tính để đàn hát cho khuây khỏa. Ngọc Hoàng cho Xiên Câm giống bầu về làm bầu đàn, gỗ mộc hương làm thân đàn và dây tơ làm dây đàn. Chàng Xiên Câm đã làm ra cây đàn Tính 12 dây từ những vật liệu đó. Khi tiếng đàn cất lên, người dân say mê lắng nghe, không còn biết cả ngủ, quên cả việc mùa màng, bỏ bê công việc. Biết chuyện, Ngọc Hoàng mới sai Pụt Luông xuống cắt đi chín dây đàn để người dân thôi mê mẩn mà quay về với ruộng nương, đồng áng…

2. Ý tưởng chế tạo cây đàn Tính như trong cổ tích từ đó được nghệ nhân Dương Thục manh nha từ đó, càng được nung nấu khi ông làm nhạc công cho Đoàn Nghệ thuật tỉnh Bắc Thái (nay là tỉnh Bắc Cạn và Thái Nguyên) hơn 10 năm trời, thường xuyên sử dụng đàn Tính trong biểu diễn. Đến những năm 80 của thế kỷ trước, ý tưởng làm cây đàn Tính như chuyện xưa đã kể trong lời Then bắt đầu hình thành rõ nét. Khi bắt tay vào làm cây đàn ông gặp không ít khó khăn vì đây là việc chưa ai làm, chưa ai biết hình hài cây đàn 12 dây ra sao, nhiều khi tưởng chừng ông phải bỏ cuộc. Khó khăn lớn nhất là việc dùi lỗ, luồn dây và tìm kiếm bầu đàn. Với cây đàn tính hai hoặc ba dây thì bầu đàn là những quả bầu bình thường từ những cây bầu vẫn trồng trên nương, rẫy. Nhưng giờ phải thêm những chín dây mà quả bầu thường không đủ to. Chỉ cần nghe nói ở đâu có quả hay giống bầu to là ông khăn gói tìm đến.

Có bầu đàn, thân đàn thì sẵn gỗ nhưng kéo thêm chín dây là điều rất khó, làm sao có khoảng cách, bố trí sắp xếp dây cho hợp lý để người chơi sử dụng được hết các ngón đàn mà âm thanh đặc trưng của đàn không bị mất hoặc pha trộn. Sau thời gian dài suy ngẫm, ông đã tìm ra hướng giải quyết khi chia dây theo cách để sáu dây lùi về phía bầu đàn. Bằng cách này, người chơi có thể thuận tiện khi dùng dây Tính, chơi các bản nhạc khác hay đệm hợp âm. Bản hòa tấu đàn Tính 12 dây đầu tiên được nhạc sĩ Đức Liên soạn, khi Đoàn Nghệ thuật Dân tộc Bắc Cạn tấu lên đã khiến người nghe vô cùng ngạc nhiên bởi âm thanh và sự kỳ lạ của cây Tính tẩu 12 dây lần đầu tiên xuất hiện.

3. Gần 20 năm nung nấu và bỏ nhiều công sức vào làm cây đàn Tính 12 dây, nhưng nghệ nhân Dương Thục cũng chỉ chế được ba cây. Một cây được nhạc sĩ Đức Liên mang về Hà Nội, một cây trưng bày tại Bảo tàng tỉnh, cây còn lại được ông lưu giữ, thường xuyên mang theo bên mình để biểu diễn. Với cây Tính tẩu 12 dây, ông đã ba lần biểu diễn tại các liên hoan hát Then toàn quốc. Theo ông, cây đàn Tính 12 dây có thể đánh được nhiều làn điệu dân ca bắc, trung, nam. Những ai có dịp gặp gỡ nghệ nhân Dương Thục ở bên hồ Ba Bể đều có thể được nghe tiếng Tính tẩu 12 dây cứ trong veo như nước suối, cất lên mãi không thôi.

Giám đốc Ban quản lý Khu du lịch Ba Bể Hoàng Ngọc Thấm cho biết, đến thời điểm này, nghệ nhân Dương Thục là người duy nhất ở Bắc Cạn chế tạo và sử dụng thành thạo cây đàn Tính 12 dây. Ông được người dân nơi đây gọi là “Vua Tính tẩu.” Trước lúc chia tay lữ khách, ông thường đàn lại cho mọi người nghe bài Then Cốc Tính và bài Then kể về sự tích hồ Ba Bể. Chia tay rồi mà tiếng Tính vẫn như réo rắt đâu đây.