Cần trả lại không gian Thượng Thành - Eo Bầu cho di sản Cố đô Huế (Kỳ 1)

Thứ Hai, 09/07/2018, 03:09:41
 Font Size:     |        Print
 

Những ngôi nhà tạm bợ ở Thượng Thành - Eo Bầu (TP Huế, Thừa Thiên - Huế) phải dùng cầu thang làm lối vào.

Nhiều bạn đọc phản ánh, hàng chục năm qua, ở vùng lõi Di sản Kinh thành Huế (Thừa Thiên - Huế), khu vực Thượng Thành - Eo Bầu phía đông, phía tây và phía bắc Kinh thành xuống cấp nghiêm trọng. Không chỉ ảnh hưởng đến di tích, các hộ dân sinh sống trong khu vực này còn làm mất mỹ quan, ô nhiễm môi trường, gây khó khăn cho công tác quản lý hộ khẩu, phòng, chống thiên tai, hỏa hoạn… Mặc dù tỉnh Thừa Thiên - Huế đã xây dựng phương án nhưng công tác di dời, bố trí tái định cư (TĐC) cho người dân ở đây vẫn chưa triệt để.

Bài 1: Ách tắc công tác di dời, tái định cư

Tại các khu vực Thượng Thành - Eo Bầu có khoảng 3.500 hộ, tương đương 15 nghìn người sinh sống trong những căn nhà cũ nát, chật hẹp. Cuộc sống người dân nơi đây rất khó khăn trong khi công tác giải tỏa, TĐC gặp nhiều trở ngại, bất cập.

"Sống mòn” bên di sản

Nằm trong quần thể di tích Cố đô Huế, Thượng Thành - Eo Bầu là phần trên tường thành và các điểm dưới chân tường, bao bọc Kinh thành, Đại nội. Theo số liệu của Trung tâm bảo tồn di tích Cố đô Huế, diện tích Thượng Thành - Eo Bầu và khu vực hộ thành hào khoảng 520 ha, thuộc địa bàn bốn phường: Thuận Lộc, Thuận Hòa, Thuận Thành và Tây Lộc (TP Huế). Riêng khu vực Thượng Thành rộng 20 m, dài khoảng 11 km, có 24 eo bầu chia đều ở bốn phía tường thành. Năm 1993, di tích Cố đô Huế được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thế giới trong đó Thượng Thành - Eo Bầu thuộc khu vực bảo vệ 1 của di tích Kinh thành Huế. Theo số liệu điều tra xã hội học cuối năm 2017 của TP Huế, khu vực này hiện có khoảng 3.500 hộ, tương đương 15 nghìn người dân sinh sống trong những căn nhà tạm bợ, chật hẹp.

Cũng theo báo cáo của UBND thành phố Huế, phần lớn các hộ dân ở đây đều sinh sống từ trước năm 1975 và một bộ phận chuyển đến trong khoảng năm 1999, thời điểm tỉnh Thừa Thiên - Huế chịu trận lũ lịch sử. Hầu hết các hộ dân có đời sống khó khăn, không có thu nhập ổn định, chỉ trông chờ vào buôn thúng bán bưng, đạp xe thồ, xích-lô, bán vé số, làm thuê… Nhiều hộ, khi con cái đến tuổi dựng vợ gả chồng, không có khả năng ra ở riêng, phải cùng sống trong ngôi nhà lụp xụp, bình quân mỗi người chưa được 1 m2.

Ngay khi vừa qua cửa thành, trước mắt chúng tôi là những căn nhà tồi tàn, ẩm thấp được dựng lên bởi những tấm tôn rỉ sét, những mảnh ván, tấm gỗ mục ruỗng. Xen lẫn những căn nhà ở là nhà bếp, nhà vệ sinh cũng trong hoàn cảnh tương tự. Nhiều chỗ nước thải lênh láng, rác thải chất đống bốc mùi hôi nồng nặc, đầy ruồi, nhặng… Trong mỗi con ngõ nhỏ, khúc khuỷu, chật hẹp chỉ đủ hai người đi bộ tránh nhau kéo từ dưới mặt đường Xuân 68 lên đến Thượng Thành, có hàng trăm ngôi nhà đan xen nhau. Để đến được Thượng Thành, chúng tôi phải luồn lách qua những bậc đá mòn vẹt, trơn trượt hoặc trèo lên những chiếc thang bằng đủ loại vật liệu chắp vá, lỏng lẻo.

Phải khom người, chúng tôi mới vào được nhà bà Lê Thị Cúc, ở tổ 14, phường Thuận Lộc, TP Huế. Không đủ chỗ ngồi, bà Cúc vừa rót nước đưa tận tay mời khách vừa trải lòng. Gia đình bà và hầu hết các gia đình sinh sống ở đất này từ trước năm 1975. Hằng ngày, bà Cúc đi chiếc xe đạp cọc cạch bán bánh mỳ dạo trên các tuyến phố du lịch, tiền lãi chỉ đủ mua rau, gạo. Mỗi khi có việc hoặc ốm đau, ông bà phải vay mượn tiền hàng xóm. Ở đây nhà nào cũng tồi tàn, ẩm mốc, mất vệ sinh. Khổ nhất là khi mưa bão đến hoặc nhà nào có đám hiếu… Nhà cửa xuống cấp nhưng muốn sửa sang cũng không được phép…

Men theo đường Xuân 68, chúng tôi rẽ vào nhà bà Ngô Thị Huế, ở tổ 1, phường Thuận Thành. Bên cạnh căn nhà xiêu vẹo là khu chăn nuôi, nhà vệ sinh lâu ngày không dọn dẹp, mùi chất thải bốc lên nồng nặc. Bà Ngô Thị Huế kể: “Do nhà quá bé và xuống cấp, cho nên sau khi lập gia đình, cả năm đứa con của tôi đều phải ra ngoài thuê trọ. Nhà có hai vợ chồng già, nói dại lúc trời mưa bão mà nhà sập thì không biết thế nào”.

Chưa đồng thuận về phương án di dời

Làm việc với lãnh đạo các phường Thuận Thành, Thuận Lộc (TP Huế), chúng tôi được biết, chủ trương giải tỏa, TĐC cho các hộ dân ở khu Thượng Thành - Eo Bầu trên địa bàn đã được thực hiện từ nhiều năm nay. Do quy hoạch kéo dài, việc thực hiện diễn ra theo từng giai đoạn cho nên số dân khu vực này tăng nhanh. Hơn nữa, nhà cửa xuống cấp nhưng không được phép xây mới hoặc sửa chữa do Luật Di sản quy định; khung giá đền bù đất và tài sản trên đất thấp; cơ sở hạ tầng khu vực TĐC hạn chế. Hiện nay TP Huế đã bố trí một số khu TĐC để di dời các hộ dân khu vực Thượng Thành - Eo Bầu, trong đó có các tòa nhà chung cư ở Khu chung cư Hương Sơ, bên ngoài Kinh thành, cách nơi ở cũ khoảng 5 km.

Tuy nhiên, sau khi đi tham quan nơi TĐC, các hộ dân cho rằng ở khu chung cư này bất tiện, nhiều tệ nạn xã hội và xa trung tâm thành phố; nhà ở nhanh xuống cấp, không bảo đảm vệ sinh môi trường. Một số hộ dân thì không muốn xa rời mảnh đất của ông bà để lại. Bên cạnh đó, do không có việc làm ổn định cho nên thu nhập của các hộ dân cũng rất bấp bênh. Người dân ở Thượng Thành - Eo Bầu cho rằng, dù được đền bù, hỗ trợ và cho vay để trả tiền đất hoặc nhà chung cư thì cũng không có tiền trả nợ. Nếu đi xa trung tâm, cơ hội tìm việc làm cũng khó hơn, sẽ không có thu nhập để trang trải cuộc sống hằng ngày.

Chính vì vậy, Khu TĐC Hương Sơ được tỉnh Thừa Thiên - Huế đầu tư xây dựng khá khang trang nhưng mới có khoảng 12 hộ đến ở. Nhiều tòa nhà bỏ hoang, cỏ mọc kín lối đi. Một số hạng mục công trình đã xuống cấp, hư hỏng… Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Huế Võ Lê Nhật, việc người dân Thượng Thành - Eo Bầu chưa đồng thuận di dời, cũng có một phần nguyên nhân là hạ tầng các khu TĐC chưa được hoàn thiện. Các hạng mục phụ trợ phục vụ nhu cầu sinh hoạt của người dân hầu như chưa có. Việc bố trí đất như yêu cầu của tất cả các hộ là rất khó, bởi nhiều hộ lấn chiếm định cư sau năm 1976 theo quy định không được đền bù đất. “Kinh phí của tỉnh, thành phố không thể đáp ứng việc thực hiện đồng bộ các hạng mục của dự án. Để hoàn thành di dời dân cư trước khi tôn tạo, bảo tồn khu vực Thượng Thành - Eo Bầu, chúng tôi rất cần sự hỗ trợ từ ngân sách nhà nước”, ông Võ Lê Nhật nói.

Chia sẻ với những khó khăn của các hộ dân Thượng Thành - Eo Bầu trong địa bàn quản lý, Chủ tịch UBND phường Thuận Lộc Phan Thị Cúc khẳng định, lãnh đạo phường luôn tiếp thu mọi ý kiến của nhân dân để kiến nghị lên cấp trên nhằm sớm giải quyết vấn đề này. Khi mùa mưa bão đến các lực lượng đoàn viên, dân quân tự vệ… của phường đều được huy động giúp đỡ các hộ dân ở Thượng Thành - Eo Bầu sơ tán đến các địa điểm an toàn; tổ chức chằng buộc, gia cố nhà cửa. Bởi hầu hết những ngôi nhà ở các khu vực này đều cũ nát, nếu gặp mưa to, gió lớn có thể sập bất cứ lúc nào.

Theo báo cáo của Trung tâm bảo tồn di tích Cố đô Huế và UBND thành phố Huế, hơn 10 năm qua, mặc dù đã rất cố gắng, nhưng các cấp chính quyền tỉnh Thừa Thiên -
Huế mới chỉ di dời được khoảng 220 hộ ở khu vực Thượng Thành - Eo Bầu phía nam Kinh thành. Với khoảng 3.500 hộ còn lại tính đến thời điểm này, sẽ rất khó khăn cho chính quyền tỉnh Thừa Thiên - Huế nếu như không có sự hỗ trợ kịp thời bằng nguồn kinh phí cũng như cơ chế, chính sách của Nhà nước. Chưa kể, việc gia tăng dân số tự nhiên tại khu vực này là rất dễ xảy ra.

Trong một số cuộc hội thảo gần đây do UBND tỉnh Thừa Thiên - Huế phối hợp các đơn vị tổ chức, khi bàn về giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị di sản Cố đô Huế, nhiều nhà khoa học, chuyên gia, nhà quản lý… đều nhận định, ảnh hưởng tiêu cực đối với di sản trong việc người dân sống tại khu vực Thượng Thành - Eo Bầu là đặc biệt nghiêm trọng, cần nhanh chóng có phương án tháo gỡ.

(Còn nữa)

Tỉnh Thừa Thiên - Huế cần có kế hoạch rà soát, tổng kiểm kê số lượng hộ dân sinh sống trong khu vực Thượng Thành - Eo Bầu, đánh giá tác động trực tiếp của các hộ dân đối với di tích… Trên cơ sở đó, xác định khu vực nào cấp bách thì thực hiện trước, ít tác động hơn thì di dời sau.

TRẦN ĐÌNH THÀNH

Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch)

Bài, ảnh: NGỌC HIẾU, TRẦN THƯỜNG và CÔNG HẬU